ရန်ကုန် Startup ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေ လမ်းညွှန်

ရန်ကုန်မြို့တွင် startup တစ်ခုကို တရားဝင် တည်ထောင်လိုသူတိုင်း ပထမဆုံး ဖြတ်ကျော်ရသည့် ဥပဒေဆိုင်ရာ အဆင့်မှာ ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Myanmar Companies Law 2017 အာဏာတည်လာပြီးနောက်၊ မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုလုံးကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (DICA) ၏ MyCO အွန်လိုင်းစနစ် ဖြင့်သာ ဆောင်ရွက်ရတော့သည် (DICA ၂၀၁၈)။ ယခင်က ရက်သတ္တပတ်များ ကြာမြင့်ခဲ့သည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ယနေ့ နာရီပိုင်းအတွင်း ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်လာသည်။

ဤလမ်းညွှန်တွင် ရန်ကုန် startup တစ်ခုအတွက် မှတ်ပုံတင်ခြင်း လိုအပ်ချက်များ၊ ကုန်ကျစရိတ်၊ အဆင့်ဆင့် လုပ်ဆောင်ပုံနှင့် မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် လိုက်နာရမည့် ဥပဒေဆိုင်ရာ တာဝန်များကို စနစ်တကျ ရှင်းပြထားသည်။ စတင်ခါစ လုပ်ငန်းရှင်များ မကြာခဏ ထောင်ချောက်ဆင်တတ်သည့် အချက်များကိုလည်း မီးမောင်းထိုးပြထားသည်။

ဥပဒေ နောက်ခံ: Myanmar Companies Law 2017 နှင့် DICA

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကုမ္ပဏီ ဥပဒေဟောင်းသည် ၁၉၁၄ ခုနှစ်ကတည်းက သုံးစွဲခဲ့သော ကိုလိုနီခေတ် ဥပဒေဖြစ်ပြီး ခေတ်နှင့် မလျော်ညီတော့ပါ။ ထို့ကြောင့် Pyidaungsu Hluttaw က Myanmar Companies Law 2017 ကို ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့မှ စတင် အာဏာသက်ရောက်စေခဲ့သည် (Wikipedia)။ ဥပဒေအသစ်က နိုင်ငံတကာ စံချိန်စံညွှန်းများနှင့် ပိုမို ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပေးခဲ့သည်။

DICA သည် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်ဆံရေး ဝန်ကြီးဌာန (MIFER) လက်အောက်ရှိ ဌာနဖြစ်ပြီး ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းကို တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်သည်။ ရန်ကုန်တွင် startup အများစုသည် DICA ၏ ရန်ကုန်ရုံးခွဲ သို့မဟုတ် MyCO စနစ်မှတစ်ဆင့် မှတ်ပုံတင်ကြသည်။ ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု နောက်ခံကို ပိုမို သိရှိလိုပါက ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား ကို ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ရန် အဓိက လိုအပ်ချက်များ

Myanmar Companies Law 2017 အရ private company limited by shares တစ်ခု တည်ထောင်ရန် လိုအပ်ချက်များမှာ ရိုးရှင်းသွားသည်။ အစုရှယ်ယာရှင် အနည်းဆုံး တစ်ဦးနှင့် ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦး ရှိရန် လိုအပ်ပြီး၊ ထို ဒါရိုက်တာများထဲမှ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပုံမှန်နေထိုင်သူ (ordinarily resident) ဖြစ်ရမည်။ ၁၂ လအတွင်း ရက်ပေါင်း ၁၈၃ ရက် နေထိုင်ခြင်းကို နေထိုင်သူဟု သတ်မှတ်သည် (DICA)။

အရင်းအနှီး အနည်းဆုံး သတ်မှတ်ချက် မရှိခြင်းသည် startup အသေးစားများအတွက် ကြီးမားသော အားသာချက် ဖြစ်သည်။ မှတ်ပုံတင်ရန် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပြင်ဆင်ထားရန် လိုအပ်သည်။

• ကုမ္ပဏီ အမည် (MyCO စနစ်တွင် ကြိုတင် စစ်ဆေး အတည်ပြုရန်)
• ဒါရိုက်တာများနှင့် အစုရှယ်ယာရှင်များ၏ မှတ်ပုံတင် သို့မဟုတ် နိုင်ငံကူးလက်မှတ် မိတ္တူ
• မှတ်ပုံတင် ရုံးခန်း လိပ်စာ (ရန်ကုန်အတွင်း)
• အစုရှယ်ယာ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ရှယ်ယာ ခွဲဝေမှု အသေးစိတ်
• ဒါရိုက်တာများ၏ သဘောတူညီချက် (consent to act)

ရန်ကုန်တွင် လုပ်ငန်းတစ်ခု စတင်နည်းကို အဆင့်လိုက် လေ့လာလိုပါက Startup တစ်ခု စတင်နည်း လမ်းညွှန် တွင် ပိုမို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖော်ပြထားသည်။

MyCO စနစ်ဖြင့် မှတ်ပုံတင်ခြင်း အဆင့်ဆင့်

MyCO သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော အပြည့်အဝ အွန်လိုင်း မှတ်ပုံတင်စနစ် ဖြစ်သည် (MyCO)။ လုပ်ငန်းစဉ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြနိုင်သည်။

1. MyCO ဝဘ်ဆိုဒ်တွင် အသုံးပြုသူ အကောင့် ဖွင့်ပါ။
2. ကုမ္ပဏီ အမည်ကို ရိုက်ထည့်၍ ရရှိနိုင်မှု စစ်ဆေးပါ။
3. ဒါရိုက်တာ၊ အစုရှယ်ယာရှင်နှင့် ရုံးခန်းလိပ်စာ အချက်အလက်များ ဖြည့်သွင်းပါ။
4. မှတ်ပုံတင်ကြေး ၁၅၀,၀၀၀ ကျပ်ကို အွန်လိုင်း သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ဘဏ်တွင် ပေးသွင်းပါ (DICA)။
5. လျှောက်လွှာ အတည်ပြုပြီးနောက် Certificate of Incorporation ကို အီလက်ထရွန်နစ် ပုံစံဖြင့် ထုတ်ပေးသည်။

လျှောက်လွှာ မှန်ကန် ပြည့်စုံပါက မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို တစ်ရက်အတွင်း ပြီးစီးနိုင်သည်။ စာရွက်စာတမ်း မပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် အမည် ထပ်တူဖြစ်ခြင်းကြောင့် နှောင့်နှေးတတ်သဖြင့်၊ ကြိုတင် ပြင်ဆင်မှု သေချာစွာ ပြုလုပ်ရန် အရေးကြီးသည်။

ကုန်ကျစရိတ်နှင့် အချိန်ဇယား

အောက်ပါ ဇယားတွင် မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ် ကုန်ကျစရိတ်များကို DICA ထုတ်ပြန်ချက်အပေါ် အခြေခံ၍ အကြမ်းဖျင်း ဖော်ပြထားသည်။ နှုန်းထားများ အခါအားလျော်စွာ ပြောင်းလဲနိုင်သဖြင့် MyCO တွင် နောက်ဆုံး အတည်ပြုရန် အကြံပြုသည်။

မှတ်ပုံတင်ကြေးအပြင် ရုံးခန်းငှားရမ်းခ၊ ဥပဒေအကြံပေး ဝန်ဆောင်ခနှင့် အကောင့်ဖွင့်ခ စသည့် ဆက်စပ် ကုန်ကျစရိတ်များ ရှိနိုင်သည်။ ရန်ကုန်ရှိ co-working နှင့် tech hub ရွေးချယ်စရာများကို Co-working မှ Tech Hub အထိ လမ်းညွှန် တွင် နှိုင်းယှဉ် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

ကုမ္ပဏီ အမျိုးအစားများနှင့် နိုင်ငံခြားပိုင်ဆိုင်မှု

Myanmar Companies Law 2017 ၏ အရေးကြီးဆုံး ပြောင်းလဲမှုတစ်ခုမှာ နိုင်ငံခြားသား ပိုင်ဆိုင်မှု သတ်မှတ်ချက် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြားသား ပိုင်ဆိုင်မှု ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိသော်လည်း ထိုကုမ္ပဏီကို မြန်မာ ကုမ္ပဏီအဖြစ် ဆက်လက် သတ်မှတ်ပေးသည် (Wikipedia)။ ဤအချက်က ပြည်တွင်း startup များအနေဖြင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများထံမှ ထောက်ပံ့ငွေ ရယူရာတွင် ပိုမို လွယ်ကူစေသည်။

Small company အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများသည် ဝန်ထမ်း ၃၀ ထက် မပိုဘဲ၊ အများပိုင် ကုမ္ပဏီ၏ လက်အောက်ခံ မဟုတ်ပါက လျှော့ချ ပြုလုပ်ထားသော အစီရင်ခံမှု လိုအပ်ချက်များကို ခံစားခွင့် ရရှိသည် (DICA)။ Startup အများစုသည် ဤအမျိုးအစားအောက်တွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။

မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် ဥပဒေဆိုင်ရာ တာဝန်များ

မှတ်ပုံတင်ခြင်း ပြီးစီးရုံဖြင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ တာဝန်များ မပြီးဆုံးသေးပါ။ ကုမ္ပဏီ တည်ထောင်ပြီး ၂ လအတွင်း ပထမဆုံး နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာ (Annual Return) ကို MyCO တွင် တင်သွင်းရပြီး၊ ထို့နောက် နှစ်စဉ် တင်သွင်းရမည် ဖြစ်သည် (DICA)။ သတ်မှတ်ချိန် ကျော်လွန်ပါက ဒဏ်ကြေး ပေးဆောင်ရနိုင်ပြီး၊ ထပ်ကာ ပျက်ကွက်ပါက ကုမ္ပဏီ စာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ခံရနိုင်သည်။

အခွန်ဆိုင်ရာ မှတ်ပုံတင်ခြင်းသည်လည်း မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်။ ကုမ္ပဏီများသည် ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာန (IRD) တွင် မှတ်ပုံတင်၍ ဝင်ငွေခွန်နှင့် ကုန်သွယ်လုပ်ငန်းခွန် ပေးဆောင်ရသည်။ ၂၀၂၄ ပြည်ထောင်စု အခွန်အကောက် ဥပဒေအရ ကုမ္ပဏီ ဝင်ငွေခွန် နှုန်းမှာ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည် (IRD)။ စာရင်းကိုင် မှတ်တမ်းများ စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းထားရန်နှင့် နှစ်ပတ်လည် ဘဏ္ဍာရေး ရှင်းတမ်း ပြုစုရန်လည်း လိုအပ်သည်။

ဒါရိုက်တာ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ရုံးခန်းလိပ်စာ ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် ရှယ်ယာ ဖွဲ့စည်းပုံ ပြောင်းလဲခြင်း ပြုလုပ်တိုင်း သတ်မှတ်ကာလအတွင်း MyCO တွင် မှတ်တမ်းတင် အကြောင်းကြားရမည်။ Startup ecosystem အကြောင်း အခြေခံ နားလည်မှု ရရှိလိုပါက Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ လမ်းညွှန်ကို ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ရှောင်ရှားသင့်သော အဖြစ်များဆုံး အမှားများ

စတင်ခါစ လုပ်ငန်းရှင်အများစု ထောင်ချောက်ဆင်တတ်သည့် အမှားများကို ကြိုတင် သိရှိထားခြင်းက အချိန်နှင့် ငွေကြေး ကုန်ကျမှုကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

• နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာ တင်သွင်းရန် မေ့လျော့ခြင်း, ၎င်းသည် ဒဏ်ကြေးနှင့် စာရင်းပယ်ဖျက်မှု၏ အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။
• မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သော ဒါရိုက်တာ မထားရှိခြင်း, ၎င်းသည် ဥပဒေ ချိုးဖောက်မှု ဖြစ်သည်။
• လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်မှုနှင့် မကိုက်ညီသော လုပ်ငန်းအမျိုးအစား ရွေးချယ်ခြင်း။
• အခွန် မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို နှောင့်နှေးခြင်း သို့မဟုတ် လုံးဝ မေ့လျော့ခြင်း။
• ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ခွင့်ပြုချက် (MIC) ကို ရောထွေး မှားယွင်းခြင်း။

အချို့ ကဏ္ဍများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ခွင့်ပြုချက်အတွက် မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင် (MIC) ၏ သီးခြား အတည်ပြုချက် လိုအပ်နိုင်သည်။ Myanmar Investment Law 2016 အရ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် မတူဘဲ သီးခြား ဖြစ်သည်ကို သတိပြုရန် လိုသည် (DICA)။

အမေးများသော မေးခွန်းများ (FAQ)

ရန်ကုန်တွင် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ရန် ဘယ်လောက် ကုန်ကျမလဲ?

DICA ၏ MyCO စနစ်ဖြင့် private company limited by shares တစ်ခု မှတ်ပုံတင်ရန် တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ကြေးမှာ ၁၅၀,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်သည်။ ကုမ္ပဏီ အမည် ကြိုတင် စစ်ဆေးခြင်းကို အခမဲ့ ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ သို့သော် ရုံးခန်း ငှားရမ်းခ၊ ဥပဒေ အကြံပေး ဝန်ဆောင်ခနှင့် စာရင်းကိုင် ဝန်ဆောင်ခ စသည့် ဆက်စပ် ကုန်ကျစရိတ်များ ထပ်ဆောင်းရှိနိုင်သည်။ နှုန်းထားများ အခါအားလျော်စွာ ပြောင်းလဲနိုင်သဖြင့် မှတ်ပုံတင်ခြင်း မပြုမီ MyCO ဝဘ်ဆိုဒ်တွင် နောက်ဆုံး အချက်အလက်ကို အတည်ပြုရန် အကြံပြုသည်။

မှတ်ပုံတင်ရန် ဘယ်လောက် ကြာမလဲ?

MyCO အွန်လိုင်းစနစ် မိတ်ဆက်ပြီးနောက် မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သည် သိသိသာသာ မြန်ဆန်လာသည်။ လျှောက်လွှာတွင် အချက်အလက်များ မှန်ကန် ပြည့်စုံပါက မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို တစ်ရက်အတွင်း ပြီးစီးနိုင်ပြီး Certificate of Incorporation ကို အီလက်ထရွန်နစ်ပုံစံဖြင့် ချက်ချင်း ထုတ်ပေးသည်။ သို့သော် ကုမ္ပဏီ အမည် ထပ်တူဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် စာရွက်စာတမ်း မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် နှောင့်နှေးတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒါရိုက်တာနှင့် အစုရှယ်ယာရှင်တို့၏ စာရွက်စာတမ်းများ၊ ရုံးခန်းလိပ်စာ အထောက်အထားများကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်ထားခြင်းသည် အချိန် ကုန်သက်သာစေသည်။

နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦးတည်းဖြင့် ကုမ္ပဏီ ထောင်နိုင်သလား?

Myanmar Companies Law 2017 အရ နိုင်ငံခြားသားများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကုမ္ပဏီ တည်ထောင်နိုင်သည်။ နိုင်ငံခြားသား ပိုင်ဆိုင်မှု ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိသော်လည်း မြန်မာ ကုမ္ပဏီအဖြစ် ဆက်လက် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ၎င်းထက် ပိုပါက foreign company အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဥပဒေအရ ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပုံမှန်နေထိုင်သူ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်၍၊ နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦးတည်းသာ ပါဝင်ပါက ထို နေထိုင်မှု သတ်မှတ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် လိုအပ်သည်။ အသေးစိတ်ကို DICA တွင် စိစစ်သင့်သည်။

Small company ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ?

Small company ဆိုသည်မှာ Myanmar Companies Law 2017 တွင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အများပိုင် ကုမ္ပဏီ၏ လက်အောက်ခံ မဟုတ်ဘဲ၊ ဝန်ထမ်း ၃၀ ထက် မပိုသော ကုမ္ပဏီများကို ဆိုလိုသည်။ ဤအမျိုးအစားအောက်ရှိ startup များသည် လျှော့ချ ပြုလုပ်ထားသော ဘဏ္ဍာရေး အစီရင်ခံမှုနှင့် audit လိုအပ်ချက်များကို ခံစားခွင့် ရရှိသဖြင့် လုပ်ငန်း လည်ပတ်စရိတ် သက်သာသည်။ Startup အသစ် အများစုသည် ဤအခြေအနေအတွင်း ကျရောက်လေ့ရှိသဖြင့်၊ မိမိ ကုမ္ပဏီ၏ အမျိုးအစားကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ထားရန် အရေးကြီးသည်။

နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာ (Annual Return) ဆိုတာ ဘာလဲ?

Annual Return သည် ကုမ္ပဏီ၏ နောက်ဆုံး အချက်အလက်များကို DICA သို့ နှစ်စဉ် အစီရင်ခံတင်ပြသည့် မှတ်တမ်း ဖြစ်သည်။ ကုမ္ပဏီ တည်ထောင်ပြီး ၂ လအတွင်း ပထမဆုံး အကြိမ် တင်သွင်းရပြီး၊ ထို့နောက် နှစ်စဉ် ပုံမှန် တင်သွင်းရမည်။ ဒါရိုက်တာများ၊ အစုရှယ်ယာရှင်များနှင့် ရုံးခန်းလိပ်စာ စသည့် အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်။ သတ်မှတ်ချိန် ကျော်လွန်ပါက ဒဏ်ကြေး ပေးဆောင်ရနိုင်ပြီး၊ အကြိမ်ကြိမ် ပျက်ကွက်ပါက ကုမ္ပဏီကို စာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ခံရနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤတာဝန်ကို လျစ်လျူ မရှုသင့်ပါ။

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် MIC ခွင့်ပြုချက် ကွာခြားချက် ဘာလဲ?

ဤ နှစ်ခုသည် မတူညီသော လုပ်ငန်းစဉ် နှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းသည် Myanmar Companies Law 2017 အောက်တွင် DICA မှ ဆောင်ရွက်ပေးသော အခြေခံ တရားဝင် တည်ထောင်မှု ဖြစ်သည်။ MIC ခွင့်ပြုချက်မှာ Myanmar Investment Law 2016 အောက်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကော်မရှင်က ထုတ်ပေးသော သီးခြား ခွင့်ပြုချက် ဖြစ်ပြီး၊ အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်နှင့် မြေငှားခွင့် စသည့် အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိစေသည်။ Startup အများစုသည် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ရုံဖြင့် လုပ်ငန်း စတင်နိုင်ပြီး၊ MIC ခွင့်ပြုချက်ကို လိုအပ်မှသာ လျှောက်ထားရသည်။

မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် အခွန် ဘယ်လို ဆောင်ရွက်ရမလဲ?

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာန (IRD) တွင် အခွန်ထမ်း မှတ်ပုံတင်ရမည်။ ကုမ္ပဏီ ဝင်ငွေခွန် နှုန်းမှာ ၂၀၂၄ ပြည်ထောင်စု အခွန်အကောက် ဥပဒေအရ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် လုပ်ငန်း အမျိုးအစားအလိုက် ကုန်သွယ်လုပ်ငန်းခွန် ပေးဆောင်ရနိုင်သည်။ ဝန်ထမ်း ခန့်အပ်ပါက လစာဝင်ငွေခွန် ဖြတ်တောက်မှုလည်း လုပ်ဆောင်ရသည်။ စာရင်းကိုင် မှတ်တမ်းများ စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် နှစ်ပတ်လည် ဘဏ္ဍာရေး ရှင်းတမ်း ပြုစုခြင်းသည် အခွန် တာဝန်ကို မှန်ကန်စွာ ဖြည့်ဆည်းနိုင်ရန် အရေးပါသည်။

မှတ်ပုံတင်ခြင်း နည်းလမ်း သုံးမျိုး နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရန်ကုန်ရှိ Startup တည်ထောင်သူများအနေဖြင့် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ရာတွင် နည်းလမ်း သုံးမျိုး ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကိုယ်တိုင် MyCO စနစ်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း (DIY)၊ စာရင်းကိုင်နှင့် corporate service firm ငှားရမ်းခြင်း၊ နှင့် ဥပဒေအတိုင်ပင်ခံ (law firm) ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ရှုပ်ထွေးမှု၊ နိုင်ငံခြားရှယ်ယာရှင် ပါဝင်မှု၊ နှင့် ဘတ်ဂျက်အပေါ် မူတည်၍ ရွေးချယ်သင့်သည်။

DICA 2024 အရ MyCO online မှတ်ပုံတင်ခသည် ကျပ် ၂၅၀,၀၀၀ ဖြစ်ပြီး နည်းလမ်း သုံးမျိုးစလုံးအတွက် တူညီသည်။ ကွာခြားချက်မှာ ဝန်ဆောင်ခသာ ဖြစ်သည်။ ရှယ်ယာရှင် တစ်ဦးတည်းပိုင် local company ကဲ့သို့ ရိုးရှင်းသော ဖွဲ့စည်းပုံအတွက် DIY နည်းလမ်းသည် အသက်သာဆုံး ဖြစ်သည်။ သို့သော် Shareholders Agreement, vesting schedule, သို့မဟုတ် နိုင်ငံခြား VC ထံမှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပါဝင်မည်ဆိုပါက ဥပဒေအတိုင်ပင်ခံ ငှားရမ်းခြင်းက ရေရှည်တွင် အမှားနည်းစေသည်။ အထူးသဖြင့် constitution (ဖွဲ့စည်းပုံ စည်းမျဉ်း) ကို template အတိုင်း မသုံးဘဲ မိမိ startup ၏ လိုအပ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်သည့်အခါ ကျွမ်းကျင်သူ၏ အကူအညီသည် တန်ဖိုးရှိသည်။

ရန်ကုန် Tech Startup တစ်ခု၏ မှတ်ပုံတင်ခြင်း လက်တွေ့ ဥပမာ

လက်တွေ့ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြင့် ကြည့်ကြပါစို့။ ရန်ကုန်တွင် mobile app တည်ဆောက်လိုသော တည်ထောင်သူ နှစ်ဦး (မြန်မာ နှစ်ဦးစလုံး) သည် Private Company Limited by Shares အဖြစ် မှတ်ပုံတင်ရန် ဆုံးဖြတ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှယ်ယာ ၁၀,၀၀၀ ကို တစ်ရှယ်ယာလျှင် ၁,၀၀၀ ကျပ်ဖြင့် သတ်မှတ်ကာ စုစုပေါင်း မတည်ငွေ ၁၀ သန်းကျပ် ကြေညာသည်။ ဦးဆောင်တည်ထောင်သူက ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း၊ နည်းပညာ ပူးတွဲတည်ထောင်သူက ၄၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုင်ဆိုင်သည်။

၎င်းတို့သည် MyCO portal တွင် အကောင့်ဖွင့်ပြီး Form A-1 (incorporation application) ကို ဖြည့်သွင်းသည်။ ဒါရိုက်တာ နှစ်ဦးစလုံး၏ NRC၊ နေရပ်လိပ်စာ အထောက်အထား၊ နှင့် ရုံးခန်းအတွက် ရန်ကုန်မြို့လယ် co-working space ၏ ငှားရမ်းစာချုပ်ကို registered office အဖြစ် တင်ပြသည်။ DICA 2024 လမ်းညွှန်အရ ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ (ordinarily resident) ဖြစ်ရမည် ဆိုသည့် စည်းကမ်းကို နှစ်ဦးစလုံး မြန်မာဖြစ်သဖြင့် အလွယ်တကူ ဖြည့်ဆည်းနိုင်သည်။

ကျပ် ၂၅၀,၀၀၀ မှတ်ပုံတင်ခ ပေးသွင်းပြီးနောက် နှစ်ရက်အတွင်း incorporation certificate နှင့် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်နံပါတ် ထွက်ရှိလာသည်။ စုစုပေါင်း ကုန်ကျစရိတ်မှာ မှတ်ပုံတင်ခ ၂၅၀,၀၀၀ နှင့် constitution ပြင်ဆင်ရန် freelance ဥပဒေအကြံပေး ဝန်ဆောင်ခ ၂၀၀,၀၀၀ အပါအဝင် ၄၅၀,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်သည်။ မှတ်သားရန် အရေးကြီးဆုံးအချက်မှာ Myanmar Companies Law 2017 အရ incorporation ပြီး နှစ်လအတွင်း ပထမဆုံး annual return (Form AR) ကို တင်သွင်းရန် လိုအပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် ၎င်းကို ပြက္ခဒိန်တွင် မှတ်သားထားကြသည်။

ဘဏ်စာရင်းဖွင့်ခြင်းနှင့် IRD အခွန်မှတ်ပုံတင်ခြင်း လက်တွေ့ လမ်းညွှန်

Incorporation certificate ရရှိရုံဖြင့် လုပ်ငန်း စတင်ဆောင်ရွက်၍ မရသေးပါ။ ကုမ္ပဏီ ဘဏ်စာရင်း ဖွင့်ခြင်းနှင့် Internal Revenue Department (IRD) တွင် အခွန်ထမ်း မှတ်ပုံတင်ခြင်းတို့ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤနှစ်ခုသည် startup တိုင်းအတွက် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သော လက်တွေ့ အဆင့်များ ဖြစ်သည်။

ဘဏ်စာရင်း ဖွင့်ရန်အတွက် KBZ, AYA, သို့မဟုတ် CB Bank ကဲ့သို့ ပုဂ္ဂလိက ဘဏ်များတွင် အောက်ပါ စာရွက်စာတမ်းများ လိုအပ်သည်။

• DICA မှ ထုတ်ပေးသော incorporation certificate နှင့် ကုမ္ပဏီ extract
• ကုမ္ပဏီ constitution မိတ္တူ
• ဒါရိုက်တာ အားလုံး၏ NRC နှင့် ဓာတ်ပုံ
• ဘဏ်စာရင်း ဖွင့်ရန် ဒါရိုက်တာ အဖွဲ့၏ board resolution

IRD မှတ်ပုံတင်ခြင်းအတွက်မူ Taxpayer Identification Number (TIN) ရယူရန် သက်ဆိုင်ရာ Township Revenue Office သို့မဟုတ် Companies Circle Tax Office (ရန်ကုန်ရှိ ကုမ္ပဏီများအတွက်) တွင် လျှောက်ထားရသည်။ Union Tax Law 2023 အရ ကုမ္ပဏီများ၏ corporate income tax နှုန်းမှာ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ပြီး၊ ကုန်ပစ္စည်းနှင့် ဝန်ဆောင်မှု အများစုအတွက် commercial tax မှာ ၅ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်လျှင် ရောင်းရငွေ ၅၀ သန်းကျပ်အောက် SME များအတွက် အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့် သို့မဟုတ် လျှော့ပေါ့မှုများ ရှိနိုင်သဖြင့် IRD ၏ နောက်ဆုံး ညွှန်ကြားချက်ကို စစ်ဆေးသင့်သည်။

လက်တွေ့ အကြံပြုချက်တစ်ခုမှm TIN ရရှိပြီးနောက် withholding tax (နုတ်ယူခွန်) တာဝန်များကို ချက်ချင်း နားလည်ထားရန် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ ပြည်တွင်း ဝန်ဆောင်မှု ပေးသွင်းသူများထံ ငွေပေးချေသည့်အခါ သတ်မှတ် ရာခိုင်နှုန်း နုတ်ယူ၍ IRD သို့ ပေးသွင်းရန် လိုသည်။ ဤအဆင့်များကို incorporation ပြီး ပထမ တစ်လ နှစ်လအတွင်း ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ထားပါက လုပ်ငန်း cash flow နှင့် client invoice များကို နှောင့်နှေးမှု မရှိဘဲ စတင်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

ကုန်အမှတ်တံဆိပ်နှင့် အသိဉာဏ်ပစ္စည်း မှတ်ပုံတင်ခြင်း

ကုမ္ပဏီကို DICA တွင် မှတ်ပုံတင်ရုံဖြင့် သင်၏ Startup နာမည်နှင့် Logo ကို တရားဝင် ကာကွယ်ပြီးဟု မထင်သင့်ပါ။ ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းသည် Trademark အခွင့်အရေး မဖြစ်စေပါ။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကုန်အမှတ်တံဆိပ် ဥပဒေ (Trademark Law) ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ အသိဉာဏ်ပစ္စည်းဆိုင်ရာ ဦးစီးဌာန (IP Department) က စီမံခန့်ခွဲသည် (DICA/Ministry of Commerce 2019)။

အရေးကြီးဆုံးအချက်မှာ မြန်မာသည် “first-to-file” စနစ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တံဆိပ်ကို အရင်ဆုံး အသုံးပြုသူက အခွင့်အရေးရရှိသည် မဟုတ်ဘဲ၊ အရင်ဆုံး မှတ်ပုံတင်လျှောက်ထားသူက ဥပဒေအရ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက်တွင် “Soft Opening” အဖြစ် ယခင်က အသုံးပြုခဲ့သော တံဆိပ်များကို ဦးစားပေး ပြန်လည်လျှောက်ထားခွင့် ဖွင့်ပေးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီ ၁ ရက်တွင် အများပြည်သူ လျှောက်ထားခွင့်ကို အပြည့်အဝ ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည် (IP Department 2023)။

လျှောက်ထားရန် အဆင့်များမှာ ပထမဦးစွာ IP Department ၏ အွန်လိုင်း filing system တွင် အကောင့်ဖွင့်ရန်၊ ထို့နောက် Nice Classification အလိုက် မိမိ ဝန်ဆောင်မှု သို့မဟုတ် ကုန်ပစ္စည်း အမျိုးအစား (class) ကို ရွေးချယ်ရန် ဖြစ်သည်။ Tech Startup အများစုသည် Class 9 (software, mobile applications) နှင့် Class 42 (software development services) တို့ကို လျှောက်ထားလေ့ရှိသည်။ class တစ်ခုစီအတွက် သီးခြား အခကြေးငွေ ပေးဆောင်ရသဖြင့်၊ မလိုအပ်သော class များကို ရွေးခြင်းဖြင့် ကုန်ကျစရိတ် မြင့်တက်နိုင်သည်။

• တံဆိပ်ကို မလျှောက်မီ IP Department database တွင် တူညီ သို့မဟုတ် ဆင်တူ တံဆိပ်ရှိ မရှိ ကြိုတင် ရှာဖွေစစ်ဆေးပါ။
• လုပ်ငန်း လည်ပတ်ရုံသာမက Domain name နှင့် Logo ကိုပါ တစ်ပြိုင်တည်း ကာကွယ်ရန် စဉ်းစားပါ။
• တံဆိပ် မှတ်ပုံတင်မှု သက်တမ်းသည် ၁၀ နှစ်ဖြစ်ပြီး သက်တမ်းတိုးရန် လိုအပ်သည်။

Startup တစ်ခုအနေဖြင့် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေသည့်အခါ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများသည် IP ပိုင်ဆိုင်မှု ရှင်းလင်းမှုကို due diligence တွင် မကြာခဏ စစ်ဆေးသဖြင့်၊ စောစီးစွာ မှတ်ပုံတင်ထားခြင်းသည် valuation ကိုပါ အထောက်အကူပြုသည်။

ဝန်ထမ်း ငှားရမ်းခြင်းနှင့် လုပ်သားဥပဒေ တာဝန်များ

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ပြီး ဝန်ထမ်း ခေါ်ယူသည်နှင့် Startup သည် မြန်မာ့ လုပ်သားဥပဒေ အောက်သို့ ချက်ချင်း ရောက်ရှိသွားသည်။ အများဆုံး လျစ်လျူရှုခံရသော တာဝန်နှစ်ခုမှာ အလုပ်ခန့်ထားမှု စာချုပ်နှင့် လူမှုဖူလုံရေး ထည့်ဝင်ကြေး ဖြစ်သည်။

၂၀၁၃ ခုနှစ် အလုပ်အကိုင်နှင့် ကျွမ်းကျင်မှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဥပဒေအရ အလုပ်ရှင်သည် ဝန်ထမ်း စတင်အလုပ်ဝင်ပြီးနောက် ရက် ၃၀ အတွင်း ရေးသား အလုပ်ခန့်ထားမှု စာချုပ် ချုပ်ဆိုရမည် ဖြစ်သည် (Ministry of Labour 2013)။ ဤစာချုပ်တွင် လုပ်ခ၊ အလုပ်ချိန်၊ ခွင့်ရက်၊ နှင့် အလုပ်ထွက်ခြင်းဆိုင်ရာ စည်းကမ်းများ ပါဝင်ရမည်။ စာချုပ် မချုပ်ဘဲ ထားခြင်းသည် အလုပ်သမား အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားသည့်အခါ အလုပ်ရှင်ဘက် အားနည်းချက် ဖြစ်စေသည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ် လူမှုဖူလုံရေး ဥပဒေအရ ဝန်ထမ်း ၅ ဦးနှင့်အထက် ရှိသော လုပ်ငန်းများသည် လူမှုဖူလုံရေး အဖွဲ့ (SSB) တွင် မှတ်ပုံတင်ပြီး ထည့်ဝင်ကြေး ပေးသွင်းရမည် ဖြစ်သည် (Social Security Board 2012)။ ထည့်ဝင်ကြေး နှုန်းထားများကို အောက်ပါ ဇယားတွင် ဖော်ပြထားသည်။

ထို့အပြင် အနိမ့်ဆုံး လုပ်ခလစာ သတ်မှတ်ချက်ကိုလည်း လိုက်နာရမည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် အမျိုးသား အနိမ့်ဆုံးအခကြေးငွေ သတ်မှတ်ရေး ကော်မတီ၏ ကြေညာချက်အရ တစ်နေ့ နာရီ ၈ ချိန်အတွက် ကျပ် ၄,၈၀၀ ဖြစ်သည် (National Committee on Minimum Wage 2018)။ Startup များသည် မကြာခဏ “intern” သို့မဟုတ် “part-time” အဖြစ် ခေါ်ယူရာတွင် ဤ အနိမ့်ဆုံးနှုန်းနှင့် အလုပ်ချိန်ပိုကြေး စည်းကမ်းများကို မှားယွင်းစွာ ကျော်လွှားလေ့ရှိရာ၊ နောက်ပိုင်း လုပ်သားရေးရာ ရုံးတွင် တိုင်ကြားခံရနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ထမ်း ပထမဦးဆုံး ခေါ်ယူသည်နှင့် HR စနစ်ကို စောစီးစွာ တည်ဆောက်ထားသင့်သည်။

Related Reading

• ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ
• ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား
• ရန်ကုန် Startup တွေ ရင်ဆိုင်ရသော စိန်ခေါ်မှု ၁၀ ခုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း
• ရန်ကုန် Startup အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်း လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup အောင်မြင်ရန် လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ၁၅ ချက်
• ရန်ကုန် vs ဘန်ကောက် vs စင်ကာပူ Startup Ecosystem နှိုင်းယှဉ်ချက်
• ရန်ကုန်မှာ Startup စတင်ဖို့ ကုန်ကျစရိတ်: ဘတ်ဂျက် ဖွဲ့စည်းနည်း
• ရန်ကုန်မှာ Startup တစ်ခု စတင်နည်း: အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့လမ်းညွှန်
• Impact Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Co-working နှင့် Community ဝန်ဆောင်မှု
• Nexlabs သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန် Digital Startup ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အောင်မြင်မှု
• Phandeeyar Accelerator သုံးသပ်ချက်: Startup တွေအတွက် ထိုက်တန်ပါသလား
• Project Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Startup Workspace အတွေ့အကြုံ
• Seedstars Yangon Program သုံးသပ်ချက်: Founder များအတွက် တန်ဖိုး
• Wave Money သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန်မှ Fintech Startup အောင်မြင်ပုံ

ရင်းမြစ်များ (Sources)

• DICA (ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန) တရားဝင်ဝဘ်ဆိုဒ် – https://www.dica.gov.mm
• MyCO (Myanmar Companies Online) မှတ်ပုံတင်စနစ် – https://www.myco.dica.gov.mm
• IRD (ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာန) အခွန်နှုန်း အချက်အလက် – https://www.ird.gov.mm
• Wikipedia, DICA နှင့် Myanmar Companies Law ဆောင်းပါး (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Directorate_of_Investment_and_Company_Administration
• World Bank, မြန်မာနိုင်ငံ စီးပွားရေး အချက်အလက် – https://www.worldbank.org/en/country/myanmar

ရန်ကုန်မြို့၏ ကော်ဖီယဉ်ကျေးမှု – Third Wave Coffee မှ ရိုးရာလက်ဖက်ရည်ဆိုင်အထိ