ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား

၂၀၁၂ ခုနှစ်က ရန်ကုန်မြို့တွင် SIM ကတ်တစ်ကတ်၏ စျေးနှုန်းသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၀၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ပြီး၊ မိုဘိုင်းဖုန်း သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ လူဦးရေ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်တွင်သာ ရှိခဲ့သည် (Wikipedia, Telecommunications in Myanmar နှင့် World Bank အချက်အလက်)။ ထိုစဉ်က ဒစ်ဂျစ်တယ် startup ဆိုသော စကားလုံးကိုပင် ရန်ကုန်တွင် ရှားရှားပါးပါးသာ ကြားဖူးကြသည်။ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော် ကြာပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ယနေ့တွင် SIM ကတ်စျေးမှာ ဒေါ်လာ ၂ ဒေါ်လာအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကာ၊ ရန်ကုန်သည် Phandeeyar၊ Wave Money ကဲ့သို့သော နာမည်ကျော် tech လုပ်ငန်းများ မွေးဖွားပေးခဲ့သည့် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ဤဆောင်းပါးတွင် ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု သမိုင်းကြောင်းကို ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယားအလိုက် အသေးစိတ် ဖော်ပြသွားပါမည်။ ဤနယ်ပယ်တွင် အသစ်ဝင်ရောက်လာသူများအတွက် အခြေခံ အသိအမြင်ကို ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ ဆိုသော အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန် တွင် အရင်ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ သမိုင်းကြောင်းကို နားလည်ခြင်းဖြင့် ယနေ့ ဖြစ်ပေါ်နေသော အပြောင်းအလဲများကို ပိုမို ထိုးထွင်း မြင်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

၂၀၁၂ မတိုင်မီ ရန်ကုန်: တံခါးပိတ်ခေတ်မှ ပွင့်လင်းမှုဆီသို့

၂၀၁၂ ခုနှစ် မတိုင်မီ မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး အသိုင်းအဝိုင်းနှင့် အလွန့်အလွန် ကင်းကွာနေခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့မှုများ၊ ကျပ်တည်းသော ဆက်သွယ်ရေး ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ရှားပါးသော အင်တာနက် ဝန်ဆောင်မှုတို့ကြောင့် နည်းပညာ စီးပွားရေး ပေါက်ဖွားရန် မြေဩဇာ မရှိသလောက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်က ဆက်သွယ်ရေးကို နိုင်ငံပိုင် MPT တစ်ခုတည်းက လက်ဝါးကြီးအုပ် ထားသဖြင့်၊ ဈေးကြီးသော SIM ကတ်ကို လူတိုင်း ဝယ်ယူနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါ။

အပြောင်းအလဲ၏ အစသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် ဦးဆောင်သော အစိုးရသစ်က နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို စတင် အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော Foreign Investment Law (နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဥပဒေ) သည် နိုင်ငံခြား အရင်းအနှီးနှင့် နည်းပညာ ဝင်ရောက်ရန် တံခါးကို ပထမဆုံး ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ ဤ ဥပဒေနှင့်အတူ နိုင်ငံတကာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ၏ စိတ်ဝင်စားမှုလည်း မြန်ဆန်စွာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။

စီးပွားရေး အလားအလာ ကောင်းမွန်လာသော်လည်း၊ ၂၀၁၂ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တွင် startup ပေါက်ဖွားရန် လိုအပ်သော အခြေခံ အဆောက်အအုံများ မရှိသေးပေ။ co-working space များ၊ accelerator များ၊ angel investor များနှင့် mentor ကွန်ရက်များ အားလုံးနီးပါး ကင်းမဲ့နေခဲ့သည်။ သို့သော် ကုန်ကြမ်းဖြစ်သော လူငယ် လုပ်သားအင်အားနှင့် ပွင့်လင်းလာသော စိတ်ဓာတ်တို့သည် နောက်နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ပေါက်ကွဲမှုကြီးအတွက် အသင့်ရှိနေခဲ့သည်။

တယ်လီကွန်း တော်လှန်ရေး (၂၀၁၃-၂၀၁၄): Startup များ၏ အုတ်မြစ်

ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ အစစ်အမှန် အစပျိုးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် အဖြစ်အပျက်မှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဆက်သွယ်ရေး ဈေးကွက်ကို ပြိုင်ဆိုင်မှုအတွက် ဖွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် Telenor (နော်ဝေ) နှင့် Ooredoo (ကာတာ) တို့သည် နိုင်ငံတကာ တယ်လီကွန်း လိုင်စင်များကို ရရှိခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဝန်ဆောင်မှုများ စတင်ခဲ့ကြသည် (Wikipedia, Telecommunications in Myanmar)။ ဤ ပြိုင်ဆိုင်မှုက ဈေးနှုန်းကို ချက်ချင်း ပြောင်းလဲ ပစ်လိုက်သည်။

ယခင်က ဒေါ်လာ ၂၀၀ ကျော် ပေးရသော SIM ကတ်စျေးသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် ကျပ် ၁,၅၀၀ ခန့် (ဒေါ်လာ ၂ ဒေါ်လာအောက်) သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်ဟု Wikipedia မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဈေးနှုန်း ကျဆင်းမှုနှင့်အတူ မိုဘိုင်းဖုန်း သုံးစွဲမှုသည် မြန်ဆန်စွာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ World Bank ၏ အညွှန်းကိန်းများအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် လူ ၁၀၀ လျှင် မိုဘိုင်းဖုန်း ၁၀ လုံးအောက်သာ ရှိရာမှ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် လူ ၁၀၀ လျှင် ၉၀ ကျော်အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။

ဤ ကိန်းဂဏန်းများ၏ နောက်ကွယ်တွင် လူမှုဘဝ ပြောင်းလဲမှု တစ်ခုလုံး ရှိနေသည်။ smartphone စျေးချို ၀ယ်ယူနိုင်လာခြင်း၊ Facebook ကို လူတိုင်းနီးပါး သုံးစွဲလာခြင်းနှင့် mobile data ဈေးပေါလာခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ကာ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် ပထမဆုံး အကြီးမားဆုံး ဈေးကွက်ကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ရန်ကုန်မြို့လယ်ရှိ ကော်ဖီဆိုင်များတွင် laptop ဖွင့်ကာ စတင်လုပ်ကိုင်သူ လူငယ်များ ပေါ်ထွန်းလာသည့် ထိုခေတ်ကာလ၏ ယဉ်ကျေးမှု ပြောင်းလဲမှုကို ရန်ကုန် ကော်ဖီဆိုင် ယဉ်ကျေးမှု ပြောင်းလဲမှုသမိုင်း တွင်လည်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။

Phandeeyar နှင့် Tech Hub များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း (၂၀၁၄-၂၀၁၆)

အင်တာနက် ပြန့်ပွားလာသည်နှင့်အမျှ၊ startup အသိုက်အဝန်း တစ်ခု စတင် ဖွဲ့စည်းရန် နေရာတစ်ခု လိုအပ်လာသည်။ ထို လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးခဲ့သူမှာ Phandeeyar (ဖန်တီးရာ) ဖြစ်သည်။ Phandeeyar innovation lab ကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ Omidyar Network ထံမှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ သန်းခန့် ထောက်ပံ့ငွေ ရရှိခဲ့သည်ဟု Wikipedia, Phandeeyar တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤနေရာသည် developer များ၊ designer များနှင့် လုပ်ငန်းရှင်ငယ်များ စုဝေးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် Phandeeyar Accelerator ကို စတင်ခဲ့ရာ၊ ၎င်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး startup accelerator အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ ဤ အစီအစဉ်က ရွေးချယ်ခံ startup တစ်ခုလျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅,၀၀၀ ခန့်ကို ရှယ်ယာ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပေးခဲ့သည်။ ဤ ပုံစံသည် ရန်ကုန်တွင် formal ဖြစ်သော startup ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ယန္တရားကို ပထမဆုံး ထူထောင်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ထိုကာလအတွင်း co-working space များလည်း တစ်ခုပြီးတစ်ခု ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤ နေရာများ၏ အရေးပါမှုနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံကို နားလည်လိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ pillar လမ်းညွှန် ကို ဖတ်ရှုသင့်သည်။ tech hub များသည် ရုံးခန်း ငှားရမ်းခြင်းထက် ပိုသည်။ ၎င်းတို့သည် mentorship၊ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်မှုနှင့် အသိပညာ မျှဝေမှုတို့၏ ဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ခဲ့သည်။

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် Startup များ ကြီးထွားလာမှု (၂၀၁၆-၂၀၂၀)

၂၀၁၆ မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်းသည် ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ ရွှေခေတ်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤကာလတွင် fintech၊ e-commerce၊ logistics နှင့် ride-hailing ကဲ့သို့သော နယ်ပယ်များတွင် startup အရေအတွက် သိသိသာသာ တိုးပွားလာသည်။ အရေးပါဆုံး ဖြစ်ရပ်တစ်ခုမှာ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် Telenor နှင့် Yoma Bank တို့ ပူးပေါင်း တည်ထောင်ခဲ့သော Wave Money mobile money ဝန်ဆောင်မှု ဖြစ်သည်။ Wave Money သည် ဘဏ်စာရင်း မရှိသူ သန်းနှင့်ချီသော မြန်မာပြည်သူများကို ဒစ်ဂျစ်တယ် ငွေပေးချေမှု စနစ်ထဲ ပထမဆုံး ဆွဲသွင်းပေးခဲ့သည်။

၂၀၁၇ ခုနှစ် မတ်လတွင် Grab သည် ရန်ကုန်တွင် ride-hailing ဝန်ဆောင်မှု စတင်ခဲ့ပြီး၊ platform economy ၏ အရှိန်အဟုန်ကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် e-commerce ဈေးကွက်များ၊ online classifieds (CarsDB၊ House.com.mm) နှင့် digital agency များလည်း တိုးတက် ရှင်သန်လာသည်။ Frontier Digital Ventures ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ ဝင်ရောက်လာခြင်းသည် ဈေးကွက်၏ ရင့်ကျက်လာမှုကို ပြသခဲ့သည်။

၂၀၂၀ ခုနှစ် COVID-19 ကပ်ရောဂါ ကာလတွင် ထူးခြားမှု တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ လူများ အိမ်တွင် နေထိုင်ရသဖြင့် online ၀ယ်ယူမှု၊ food delivery နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ငွေပေးချေမှုတို့ မြန်ဆန်စွာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ဤ အကျပ်အတည်းသည် တစ်ဖက်တွင် စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်သော်လည်း၊ tech လုပ်ငန်းအချို့အတွက် ကြီးမားသော အခွင့်အလမ်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤ ကာလက သင်ခန်းစာများသည် မြန်မာတွင် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်း တည်ထောင်လိုသူ မည်သူ့ကိုမဆို အကျိုးပြုပြီး၊ ကိုယ်ပိုင် Brand တစ်ခု မြန်မာမှာ စတင်တည်ထောင်နည်း ကဲ့သို့သော လမ်းညွှန်များတွင် ဖော်ပြထားသော အခြေခံ မူဝါဒများနှင့်လည်း ကိုက်ညီသည်။

၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း: စိန်ခေါ်မှုနှင့် ပြန်လည် နာလန်ထူမှု

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့ စစ်တပ် အာဏာသိမ်းမှုသည် ရန်ကုန် startup ecosystem အတွက် အကြီးမားဆုံး ထိခိုက်မှု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အကြိမ်ကြိမ် အင်တာနက် ဖြတ်တောက်မှုများ၊ ဘဏ်လုပ်ငန်း ရပ်ဆိုင်းမှုနှင့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုတို့ကြောင့် startup များစွာ၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ထိခိုက်ခဲ့သည် (Wikipedia, 2021 Myanmar coup)။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ ယုံကြည်မှုသည်လည်း မြန်ဆန်စွာ ကျဆင်းခဲ့သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် Telenor သည် မြန်မာ လုပ်ငန်းများကို M1 Group သို့ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၅ သန်းဖြင့် ရောင်းချမည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ telecom ကုမ္ပဏီတစ်ခု ထွက်ခွာသွားခြင်းသည် ဈေးကွက်အတွက် သင်္ကေတ ဆိုးတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ startup အများအပြားသည် Singapore နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ Bangkok သို့ ရုံးချုပ်များ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။

သို့သော် အပြောင်းအလဲ၏ နောက်တစ်ဖက်တွင် ခံနိုင်ရည် (resilience) လည်း ရှိနေသည်။ remote-first လုပ်ငန်းပုံစံကို ကျင့်သုံးကာ၊ ရန်ကုန်ရှိ developer များနှင့် designer များသည် ဒေသတွင်း ဈေးကွက်များနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ဆက်လက် လုပ်ကိုင်နေကြသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ယနေ့ အခြေအနေတွင် ရန်ကုန် ecosystem သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်က အရှိန်အဟုန် ပြန်မရသေးသော်လည်း၊ freelancing၊ outsourcing နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှု ပို့ကုန် နယ်ပယ်များတွင် ဖွံ့ဖြိုးနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ခက်ခဲသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် လုပ်ငန်း အောင်မြင်အောင် တည်ဆောက်ခြင်း၏ သဘောတရားကို ရန်ကုန် လုပ်ငန်း အောင်မြင်ရေး လျှို့ဝှက်ချက်များ တွင်လည်း လေ့လာနိုင်သည်။

အချိန်ဇယား အကျဉ်းချုပ်: ၂၀၁၂ မှ ၂၀၂၆

အောက်ပါ ဇယားသည် ရန်ကုန် startup ecosystem ဖွံ့ဖြိုးမှု၏ အဓိက အဆင့်ဆင့်ကို နှစ်အလိုက် အကျဉ်းချုပ် ပြသထားသည်။

ဂဏန်းအချက်အလက်များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးမှု

သမိုင်းကြောင်းကို နံပါတ်များဖြင့် ကြည့်လျှင် ပြောင်းလဲမှု၏ အရှိန်အဟုန်ကို ပိုမို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် ၂၀၁၂ ခုနှစ်နှင့် ယနေ့ အခြေအနေကို နှိုင်းယှဉ် ပြသထားသည်။

ဤ ဂဏန်းများ၏ အရင်းအမြစ်များမှာ World Bank မြန်မာ အညွှန်းကိန်းများ နှင့် GSMA Mobile Economy အစီရင်ခံစာများ ဖြစ်သည်။ မိုဘိုင်းနှင့် အင်တာနက် ပြန့်ပွားမှုသည် startup ဈေးကွက်၏ အရွယ်အစားကို တိုက်ရိုက် ဆုံးဖြတ်သော အဓိက အချက် ဖြစ်ကြောင်း ဤ နံပါတ်များက သက်သေပြနေသည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ

ရန်ကုန် startup ecosystem ဘယ်နှစ်က စတင်ခဲ့သလဲ။

ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ အစစ်အမှန် အစပျိုးမှုကို ၂၀၁၂ မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ Foreign Investment Law က နိုင်ငံခြား အရင်းအနှီးအတွက် တံခါးဖွင့်ပေးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် Telenor နှင့် Ooredoo လိုင်စင် ရရှိမှု၊ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မိုဘိုင်းကွန်ရက် မိတ်ဆက်မှုတို့သည် ဒစ်ဂျစ်တယ် ဈေးကွက်ကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ သို့သော် institutional အရ formal startup support သည် ၂၀၁၄-၂၀၁၆ ခုနှစ် Phandeeyar ပေါ်ထွန်းချိန်မှသာ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း Wikipedia မှ မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။

Phandeeyar ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘာကြောင့် အရေးပါသလဲ။

Phandeeyar (ဖန်တီးရာ) သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရန်ကုန်အခြေစိုက် innovation lab တစ်ခု ဖြစ်သည်။ Wikipedia အရ Omidyar Network ထံမှ ဒေါ်လာ ၂ သန်းခန့် ထောက်ပံ့ငွေဖြင့် စတင်ခဲ့ပြီး၊ developer၊ designer နှင့် လုပ်ငန်းရှင်ငယ်များ စုဝေးရာ ဗဟိုဖြစ်လာသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ၏ ပထမဆုံး startup accelerator ကို စတင်ခဲ့ပြီး၊ ရွေးချယ်ခံ လုပ်ငန်းတစ်ခုလျှင် ဒေါ်လာ ၂၅,၀၀၀ ခန့်ကို ရှယ်ယာ ၁၀% ခန့်နှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပေးခဲ့သည်။ ဤ အဖွဲ့အစည်းသည် ecosystem ၏ အုတ်မြစ် တည်ဆောက်ရာတွင် အရေးပါဆုံး အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။

SIM ကတ်စျေး ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ။

SIM ကတ်စျေးနှုန်း ကျဆင်းမှုသည် startup ecosystem ၏ အခြေခံ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်က ဒေါ်လာ ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့သော SIM ကတ်စျေးသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကျပ် ၁,၅၀၀ ခန့်သို့ ကျဆင်းသွားသည်ဟု Wikipedia မှ ဖော်ပြသည်။ ဈေးနှုန်း သက်သာလာခြင်းကြောင့် သာမန် ပြည်သူများပါ မိုဘိုင်းနှင့် အင်တာနက် သုံးစွဲနိုင်လာပြီး၊ ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် ဈေးကွက် ကြီးထွားလာသည်။ သုံးစွဲသူ မရှိဘဲ နည်းပညာ startup များ ရှင်သန်နိုင်မည် မဟုတ်သောကြောင့်၊ ဤ ဈေးနှုန်း တော်လှန်ရေးသည် အရာအားလုံး၏ အစ ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းမှုက startup များကို ဘယ်လို ထိခိုက်စေခဲ့သလဲ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ အာဏာသိမ်းမှုသည် ecosystem အတွက် ကြီးမားသော ထိခိုက်မှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အကြိမ်ကြိမ် အင်တာနက် ဖြတ်တောက်မှု၊ ဘဏ်လုပ်ငန်း ရပ်ဆိုင်းမှုနှင့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုတို့ကြောင့် လုပ်ငန်းများ၏ လည်ပတ်မှု ထိခိုက်ခဲ့သည်။ Wikipedia အရ Telenor သည် မြန်မာ လုပ်ငန်းများကို M1 Group သို့ ဒေါ်လာ ၁၀၅ သန်းဖြင့် ရောင်းချ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ startup အများအပြားသည် Singapore၊ Bangkok သို့ ရုံးချုပ်များ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် remote-first ပုံစံဖြင့် outsourcing နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှု ပို့ကုန် နယ်ပယ်များတွင် ခံနိုင်ရည်ရှိစွာ ဆက်လက် ရှင်သန်နေဆဲ ဖြစ်သည်။

ယနေ့ ၂၀၂၆ တွင် ရန်ကုန် startup အခြေအနေ ဘယ်လိုရှိသလဲ။

၂၀၂၆ ခုနှစ် လက်ရှိ အခြေအနေတွင် ရန်ကုန် ecosystem သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်က အရှိန်အဟုန် အပြည့်အဝ ပြန်မရသေးသော်လည်း၊ ဖွံ့ဖြိုးနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု လျော့နည်းခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေး စိန်ခေါ်မှုများ ရှိနေသော်လည်း၊ freelancing၊ software outsourcing နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှု ပို့ကုန် နယ်ပယ်များတွင် ရန်ကုန် developer များ ဆက်လက် တက်ကြွနေသည်။ လုပ်ငန်းအများစုသည် ဒေသတွင်း ဈေးကွက်များနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ remote-first ပုံစံဖြင့် လည်ပတ်နေကြသည်။ နယ်ပယ်အသစ် ဝင်ရောက်လိုသူများအတွက် အခြေခံ နားလည်မှု အရင်လိုအပ်ပါသည်။

ဤ နယ်ပယ်အကြောင်း ပိုမို လေ့လာရန် ဘယ်ကနေ စတင်သင့်သလဲ။

စတင်လေ့လာသူများအတွက် အကောင်းဆုံး လမ်းကြောင်းမှာ အခြေခံ သဘောတရားများကို အရင် နားလည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ co-working space များနှင့် tech hub များအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်တို့၏ pillar လမ်းညွှန်တွင် အသေးစိတ် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ ထို့နောက် သမိုင်းကြောင်း (ဤ ဆောင်းပါး) ကို ဖတ်ခြင်းဖြင့် ယနေ့ ဖြစ်ပေါ်နေသော အပြောင်းအလဲများ၏ နောက်ခံကို နားလည်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးအဆင့်အဖြစ် ကိုယ်ပိုင် လုပ်ငန်း တည်ထောင်နည်း လမ်းညွှန်များကို လေ့လာကာ၊ လက်တွေ့ စတင် လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။

ရန်ကုန်တွင် Startup တစ်ခု စတင်တည်ထောင်ခြင်း: အဆင့်ဆင့် လမ်းညွှန်

ရန်ကုန်၌ ကုမ္ပဏီတစ်ခု တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ခြင်းသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေသစ် (Myanmar Companies Law 2017) အသက်ဝင်ပြီးနောက် သိသိသာသာ လွယ်ကူလာခဲ့သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန (DICA) ၏ အချက်အလက်အရ မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်အားလုံးကို MyCO အွန်လိုင်းစနစ်မှတစ်ဆင့် ဆောင်ရွက်နိုင်သည် (DICA 2023)။ အောက်ပါ အဆင့်များက လက်တွေ့ လမ်းကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။

1. MyCO portal (myco.dica.gov.mm) တွင် အကောင့်ဖွင့်ပြီး ကုမ္ပဏီအမည်ကို ကြိုတင် စစ်ဆေးပါ။ DICA အရ အမည်အတည်ပြုချက်ကို များသောအားဖြင့် ၂၄ နာရီအတွင်း ရရှိသည်။
2. Form A-1 ကို ဖြည့်စွက်ပါ။ ကုမ္ပဏီ၏ မြှုပ်နှံမတည်ငွေ၊ ဒါရိုက်တာများ၊ မှတ်ပုံတင် ရုံးခန်းလိပ်စာ (ရန်ကုန်မြို့တွင်း) တို့ ပါဝင်ရမည်။ ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူ ဖြစ်ရမည်။
3. မှတ်ပုံတင်ကြေး ၂၅၀,၀၀၀ ကျပ် (online) ပေးသွင်းပါ (DICA 2023 ၏ ကြေးနှုန်းဇယား)။
4. Certificate of Incorporation နှင့် ကုမ္ပဏီမှတ်ပုံတင်နံပါတ် ထုတ်ပေးခြင်းကို စောင့်ဆိုင်းပါ။ Frontier Myanmar (2019) ၏ အစီရင်ခံချက်အရ ဤအဆင့်သည် ပျမ်းမျှ ၁ မှ ၃ ရက်အတွင်း ပြီးစီးသည်။
5. အခွန်ဦးစီးဌာန (IRD) တွင် TIN (Taxpayer Identification Number) လျှောက်ထားပြီး ဘဏ်စာရင်း ဖွင့်ပါ။

နည်းပညာ startup များအတွက် နောက်ထပ် အရေးကြီးသော အဆင့်မှာ Phandeeyar Accelerator ကဲ့သို့ ဒေသတွင်း အရှိန်မြှင့်အစီအစဉ်များသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Phandeeyar (2018) ၏ ဖော်ပြချက်အရ ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံး batch တွင် startup ၁၂ ခုကို လက်ခံခဲ့ပြီး တစ်ခုစီအား USD ၂၅,၀၀၀ seed ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပေးအပ်ခဲ့သည်။ မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် နှစ်စဉ် Annual Return (Form AR) တင်သွင်းရန် မမေ့သင့်ပါ။ DICA အရ ၎င်းကို မပျက်ကွက်စေရန် လိုအပ်ပြီး ပျက်ကွက်ပါက ဒဏ်ကြေး သို့မဟုတ် ကုမ္ပဏီ ပယ်ဖျက်ခြင်းအထိ ဖြစ်နိုင်သည်။

ရန်ကုန် Startup ကုန်ကျစရိတ်: အမှန်တကယ် ဂဏန်းများဖြင့်

Startup တစ်ခု ရန်ကုန်တွင် လည်ပတ်ရန် ကုန်ကျစရိတ်ကို ကြိုတင် တွက်ချက်ထားခြင်းသည် ရှင်သန်နိုင်မှု၏ အဓိက အချက်ဖြစ်သည်။ Colliers International (2023) ၏ ရန်ကုန် အိမ်ခြံမြေ စစ်တမ်းအရ မြို့လယ်ရှိ Grade A ရုံးခန်းငှားရမ်းခမှာ တစ်စတုရန်းမီတာလျှင် တစ်လ USD ၂၅ မှ ၃၀ ဝန်းကျင် ဖြစ်ပြီး၊ co-working space များက အလွန် သက်သာသော အခြားရွေးချယ်စရာ ဖြစ်လာသည်။ အောက်ပါဇယားသည် ဝန်ထမ်း ၅ ဦး startup တစ်ခုအတွက် လစဉ် ခန့်မှန်း ကုန်ကျစရိတ်ကို ပြသသည်။

စုစုပေါင်းအားဖြင့် ဝန်ထမ်း ၅ ဦးပါ နည်းပညာ startup တစ်ခု၏ လစဉ် burn rate သည် USD ၄,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိတတ်သည်။ World Bank Myanmar Economic Monitor (2024) အရ ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း ကျပ်ငွေတန်ဖိုး ကျဆင်းမှုကြောင့် ဒေါ်လာဖြင့် ဝင်ငွေမရှိသော startup များအတွက် ကုန်ကျစရိတ် ထိန်းချုပ်ရန် ပိုမို ခက်ခဲလာသည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀၂၂ နောက်ပိုင်း startup အများအပြားသည် ဝန်ထမ်းအချို့ကို remote ထားရှိခြင်း သို့မဟုတ် Mandalay ကဲ့သို့ စရိတ်သက်သာသော မြို့များသို့ ပြောင်းရွှေ့ခြင်းဖြင့် burn rate ကို လျှော့ချခဲ့ကြသည် (Frontier Myanmar 2023)။

ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်း နှိုင်းယှဉ်ချက်: ဘယ်လမ်းက သင့်တော်သနည်း

ရန်ကုန် startup များအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ရှာဖွေနိုင်သော လမ်းကြောင်းများသည် ၂၀၁၆ နောက်ပိုင်း သိသိသာသာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ သို့သော် တစ်ခုစီတွင် အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက် ကွဲပြားသည်။ အောက်ပါ နှိုင်းယှဉ်ဇယားသည် အဓိက ရွေးချယ်စရာများကို ခြုံငုံ ဖော်ပြသည်။

VC ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဘက်တွင် ဒေသတွင်း ရန်ပုံငွေ နှစ်ခုက ထင်ရှားသည်။ Nikkei Asia (2018) ၏ သတင်းအရ Emerging Markets Entrepreneurs (EME) နှင့် Trihill Capital တို့သည် မြန်မာ startup များတွင် ပုံမှန် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ Omidyar Network (2017) သည် Phandeeyar အပါအဝင် မြန်မာ tech ecosystem အတွက် USD ၉ သန်းကျော် ကတိပြုခဲ့သည်။ Grant လမ်းကြောင်းတွင် USAID ၏ Mekong Business Initiative နှင့် ဩစတြေးလျ DFAT တို့သည် လူမှုသက်ရောက်မှု ပြင်းသော startup များကို ပံ့ပိုးခဲ့သည် (DFAT 2019)။ အကြံပြုချက်မှာ idea အဆင့်တွင် accelerator မှ စတင်ပြီး၊ revenue traction ရှိမှသာ VC ဆီသို့ ဦးတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Tech in Asia (2020) ၏ ဆန်းစစ်ချက်အရ ရန်ကုန် startup အများစုသည် seed round မတိုင်မီ angel သို့မဟုတ် bootstrapping ဖြင့်သာ ၁ နှစ်မှ ၂ နှစ် ရှင်သန်ခဲ့ကြသည်။

Wave Money: ရန်ကုန်မှ အကြီးမားဆုံး Startup အောင်မြင်မှု ဥပမာ

ရန်ကုန် startup ecosystem ၏ အောင်မြင်မှု အထင်ရှားဆုံး ဥပမာတစ်ခုမှာ ငွေကြေး နည်းပညာ (fintech) ကုမ္ပဏီ Wave Money ဖြစ်သည်။ Yoma Strategic Holdings နှင့် Telenor တို့ ပူးပေါင်း တည်ထောင်ခဲ့သော Wave Money သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ ဗဟိုဘဏ်၏ Mobile Financial Services လိုင်စင် ပထမဆုံး ရရှိသူ ဖြစ်ခဲ့သည် (Yoma Strategic Annual Report 2017)။

၎င်း၏ ကြီးထွားမှုသည် ဘဏ်စာရင်း မရှိသော လူဦးရေ များပြားသည့် မြန်မာ၏ အခြေအနေကို တိုက်ရိုက် ဖြေရှင်းပေးခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီ၏ အချက်အလက်အရ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် Wave Money သည် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ agent ၅၇,၀၀၀ ကျော်ဖြင့် မြို့နယ် ၂၉၅ ခု၏ ၈၉ ရာခိုင်နှုန်းကို လွှမ်းခြုံနိုင်ခဲ့သည် (Wave Money 2020)။ အသုံးပြုသူ သန်း ၂၀ ကျော် ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းသည် မြန်မာ၏ အကြီးမားဆုံး mobile money ကွန်ရက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

အရှိန်အဟုန် ၏ အထွတ်အထိပ်မှာ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် တရုတ် Ant Group (Ant Financial) က Wave Money တွင် USD ၇၃.၅ သန်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည် (Reuters 2020)။ ၎င်းသည် မြန်မာ tech ကဏ္ဍ၏ အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံတကာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤ case study မှ သင်ခန်းစာ သုံးချက် ထွက်ပေါ်သည်။ ပထမအချက်မှာ ဒေသခံ ပြဿနာ (ဘဏ်လက်လှမ်းမမီမှု) ကို ဖြေရှင်းခြင်းသည် scale ရရှိရန် အဓိက ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအချက်မှာ Yoma နှင့် Telenor ကဲ့သို့ ခိုင်မာသော corporate မိဘ ကုမ္ပဏီများ၏ distribution ကွန်ရက်က မြန်ဆန်စွာ ကြီးထွားနိုင်ရန် အထောက်အကူ ပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တတိယအချက်မှာ ဗဟိုဘဏ်၏ ဥပဒေ ဘောင် ရှင်းလင်းမှု (၂၀၁၆ Mobile FS Regulation) သည် fintech ပွင့်လန်းရန် မရှိမဖြစ် အုတ်မြစ် ဖြစ်ခဲ့ခြင်းပင်။

မေးခွန်းများနှင့် အဖြေများ (လက်တွေ့ဆိုင်ရာ)

ရန်ကုန်တွင် နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦးတည်း ပိုင်ဆိုင်သော ကုမ္ပဏီ ဖွင့်နိုင်ပါသလား။

ဖွင့်နိုင်ပါသည်။ ၂၀၁၇ ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေသစ်အရ နိုင်ငံခြားသားသည် ကုမ္ပဏီ၏ ရှယ်ယာ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ပိုင်ဆိုင်လျှင် ၎င်းကို မြန်မာကုမ္ပဏီအဖြစ် သတ်မှတ်ဆဲ ဖြစ်သည်ဟု DICA (2018) က ဖော်ပြထားသည်။ ၎င်းထက် ပိုပါက foreign company အဖြစ် မှတ်ပုံတင်ရမည်။ သို့သော် ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူ (ordinarily resident) ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ နည်းပညာ ကဏ္ဍတွင် နိုင်ငံခြားသား ပိုင်ဆိုင်မှု ကန့်သတ်ချက် နည်းသော်လည်း၊ စီးပွားရေး အမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားသဖြင့် မှတ်ပုံတင်မီ ဥပဒေ အကြံပေး တစ်ဦးနှင့် တိုင်ပင်ရန် အကြံပြုသည်။

ရန်ကုန်တွင် နည်းပညာ ကျွမ်းကျင် ဝန်ထမ်း ရှာဖွေရန် ခက်ခဲပါသလား။

ဟုတ်ကဲ့၊ ကျွမ်းကျင် developer ရှားပါးမှုသည် ရန်ကုန် startup များ၏ အကြီးမားဆုံး စိန်ခေါ်မှု တစ်ခု ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်သည်။ Phandeeyar (2018) ၏ ecosystem အစီရင်ခံစာအရ senior software engineer ရှာဖွေရခက်ခဲခြင်းကို startup ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်က အဓိက အဟန့်အတား အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း ဦးနှောက် ယိုစီးမှု (brain drain) ကြောင့် အခြေအနေ ပိုဆိုးလာခဲ့သည် (Frontier Myanmar 2023)။ ဖြေရှင်းနည်းအဖြစ် startup အများက in-house သင်တန်း ပေးခြင်း၊ junior များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း၊ နှင့် remote ဖြင့် နိုင်ငံရပ်ခြား မြန်မာ developer များကို ငှားရမ်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ University of Information Technology (UIT) နှင့် coding bootcamp များက talent pipeline ကို တဖြည်းဖြည်း ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်။

Startup တစ်ခု ကနဦး ရင်းနှီးငွေ ဘယ်လောက် လိုအပ်ပါသလဲ။

ဤသည်မှာ စီးပွားရေး မော်ဒယ်ပေါ် မူတည်သော်လည်း၊ အထက်ပါ ကုန်ကျစရိတ်ဇယားအရ ဝန်ထမ်း ၅ ဦးပါ နည်းပညာ startup တစ်ခုသည် လစဉ် USD ၄,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ burn rate ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၂ လ runway အတွက် USD ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် လိုအပ်နိုင်သည်။ သို့သော် ရန်ကုန် startup အများစုသည် ဤပမာဏအပြည့်ဖြင့် မစတင်ကြပါ။ Tech in Asia (2020) ၏ ဆန်းစစ်ချက်အရ founder အများစုသည် ကိုယ်ပိုင်ငွေ (bootstrapping) ဖြင့် MVP တည်ဆောက်ပြီး၊ traction ပြသနိုင်မှသာ Phandeeyar Accelerator ၏ USD ၂၅,၀၀၀ seed သို့မဟုတ် angel ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ရှာဖွေကြသည်။ co-working space အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကနဦး ကုန်ကျစရိတ်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချနိုင်သည်။

ရန်ကုန်တွင် ဘယ် startup ကဏ္ဍတွေက အလားအလာ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ပါသလဲ။

Wave Money ၏ အောင်မြင်မှုက ပြသသည့်အတိုင်း fintech သည် ဦးဆောင် ကဏ္ဍ ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်သည်။ GSMA Mobile Economy (2023) အရ မြန်မာ၏ mobile ထိုးဖောက်မှုနှုန်း မြင့်မားသော်လည်း ဘဏ်လက်လှမ်းမီမှု နည်းသေးသဖြင့် ငွေကြေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် နေရာလွတ် ကြီးမားစွာ ကျန်ရှိနေသည်။ ၎င်းအပြင် e-commerce နှင့် logistics (ဥပမာ Kargo, Get)၊ agritech၊ healthtech၊ နှင့် online ပညာရေး (edtech) တို့သည် ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း demand မြင့်တက်မှုကြောင့် အလားအလာ ကောင်းသော ကဏ္ဍများ ဖြစ်လာသည် (Frontier Myanmar 2023)။ အရေးကြီးသည်မှာ ဒေသခံ ပြဿနာ အစစ်အမှန်ကို ဖြေရှင်းပေးသော၊ ကျပ်ငွေဖြင့်ပင် ဝင်ငွေ ရရှိနိုင်သော မော်ဒယ်များက ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း မငြိမ်မသက် အခြေအနေတွင် ပို၍ ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန် Startup တည်ထောင်သူများ မကြာခဏ ကျူးလွန်မိသော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

ရန်ကုန်တွင် Startup အသစ်များ ပျက်စီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းအများစုသည် ဈေးကွက်ထက် တွက်ချက်မှု အမှားများကြောင့် ဖြစ်သည်။ CB Insights ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်အရ Startup ပျက်စီးမှု ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ငွေသား ကုန်ခမ်းခြင်း (run out of cash) ကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ဤအချက်သည် ရန်ကုန်ကဲ့သို့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ရှားပါးသော ဈေးကွက်တွင် ပိုမို ဆိုးရွားသည်။

ပထမ အမှားမှာ မြို့ပြ အလယ်အလတ်တန်းစား ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းကို လွန်ကဲစွာ ခန့်မှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ Wave Money နှင့် KBZPay ကဲ့သို့ အောင်မြင်သော အက်ပ်များသည် ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြ နှစ်ခုစလုံးတွင် အသုံးပြုနိုင်သော ရိုးရှင်းမှုကို ဦးစားပေးခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အရှုပ်ထွေးသော premium feature များဖြင့် စတင်သော အက်ပ်များသည် download များသော်လည်း active user နည်းပါးခဲ့သည်။

• ငွေပေးချေမှုစနစ် တစ်ခုတည်းကို မှီခိုခြင်း: KBZPay၊ Wave Money၊ AYA Pay အနည်းဆုံး နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ပါ။ ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း bank service ပြတ်တောက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
• တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း: DICA (ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန) တွင် online မှတ်ပုံတင်ခြင်းသည် ၁ ပတ်အတွင်း ပြီးနိုင်သော်လည်း များစွာသော တည်ထောင်သူများ နှောင့်နှေးကြသည်။
• ဒေါ်လာဖြင့်သာ စဉ်းစားခြင်း: ၂၀၂၂-၂၀၂၃ တွင် ကျပ်ငွေ တန်ဖိုး ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ကျဆင်းခဲ့သည် (Central Bank of Myanmar ကိန်းဂဏန်း)။ ဝန်ထမ်းလစာကို ကျပ်ဖြင့်၊ ဝင်ငွေ အချို့ကို နိုင်ငံခြားငွေဖြင့် ဟန်ချက်ညီအောင် စီစဉ်ပါ။

ဒုတိယ အကြီးမားဆုံး အမှားမှာ အဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းမှု ဖြစ်သည်။ Startup Genome ၏ ၂၀၂၃ အစီရင်ခံစာအရ technical co-founder မပါသော အဖွဲ့များသည် ပထမ product ထုတ်ရန် ပျမ်းမျှ ၃ ဆ ပိုကြာသည်။ ရန်ကုန်တွင် developer ရှားပါးသောကြောင့် Phandeeyar နှင့် UIT (University of Information Technology) ကွန်ရက်များမှ နည်းပညာ မိတ်ဖက်ရှာဖွေခြင်းသည် အရေးကြီးသည်။ နောက်ဆုံးအနေဖြင့်၊ customer feedback မရယူဘဲ ၆ လ၊ ၁ နှစ်ကြာ product တည်ဆောက်ခြင်းကို ရှောင်ပါ။ Lean Startup နည်းလမ်းအတိုင်း MVP ကို ၁၂ ပတ်အတွင်း ဈေးကွက်သို့ ထုတ်ပြီး အမှန်တကယ် အသုံးပြုသူ ၁၀ ဦးထံမှ တုံ့ပြန်ချက် ရယူခြင်းသည် အရင်းအနှီး ဆုံးရှုံးမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးသည်။

ရန်ကုန် Startup များအတွက် မရှိမဖြစ် Digital ကိရိယာများ နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရန်ကုန်ရှိ Startup တစ်ခု၏ လုပ်ငန်းခွင် စွမ်းဆောင်ရည်သည် မှန်ကန်သော tool stack ရွေးချယ်မှုပေါ်တွင် များစွာ မူတည်သည်။ Internet မြန်နှုန်း တည်ငြိမ်မှု မရှိခြင်းကြောင့် offline-first သို့မဟုတ် low-bandwidth အလုပ်လုပ်နိုင်သော tool များကို ဦးစားပေးသင့်သည်။ Ookla Speedtest ၏ ၂၀၂၅ ဒေတာအရ မြန်မာ၏ ပျမ်းမျှ mobile download speed သည် ၂၀ Mbps အောက်တွင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

ဆက်သွယ်ရေးတွင် Slack ထက် Viber သို့မဟုတ် Telegram ကို ရွေးချယ်ခြင်းသည် ရန်ကုန်အတွက် ပိုမို လက်တွေ့ကျသည်။ အကြောင်းမှာ ဝန်ထမ်းအများစုသည် ၎င်းတို့ကို နေ့စဉ် အသုံးပြုပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် onboarding ကုန်ကျစရိတ် မရှိသလောက် ဖြစ်သည်။ စီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် Notion သည် offline mode ဖြင့် အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး၊ document၊ database၊ task tracking ကို တစ်နေရာတည်းတွင် ပေါင်းစပ်ပေးသည်။

ငွေပေးချေမှု integration တွင် အကြီးမားဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ KBZPay နှင့် Wave Money အကြား ဖြစ်သည်။ KBZPay သည် bank-backed ဖြစ်ပြီး account-to-account လွှဲပြောင်းမှုအတွက် ကောင်းမွန်သော်လည်း၊ Wave Money သည် agent network ၆၀,၀၀၀ ကျော်ဖြင့် cash-in/cash-out လုပ်ငန်းအတွက် ပိုမို ကျယ်ပြန့်သည် (Wave Money ၂၀၂၃ ကုမ္ပဏီ report)။ E-commerce သို့မဟုတ် delivery startup များအတွက် နှစ်ခုစလုံးကို API ဖြင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် customer churn ကို လျှော့ချပေးသည်။ Cloud infrastructure တွင် AWS Singapore region သည် latency နည်းသောကြောင့် ရန်ကုန် user များအတွက် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။

မေးခွန်းများနှင့် အဖြေများ (Tool နှင့် အမှားဆိုင်ရာ)

ရန်ကုန်တွင် Startup တစ်ခုသည် ပထမနှစ်တွင် မည်သည့်အမှားကို အများဆုံး ကျူးလွန်မိသနည်း

အများဆုံး ကျူးလွန်မိသော အမှားမှာ ဈေးကွက်အရွယ်အစားကို လွန်ကဲစွာ ခန့်မှန်းပြီး ငွေသား စီမံခန့်ခွဲမှု ညံ့ဖျင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ CB Insights ၂၀၂၄ အရ Startup ပျက်စီးမှု ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ငွေကုန်ခမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် ကျပ်ငွေ တန်ဖိုး မတည်ငြိမ်မှုနှင့် ဘဏ်ဝန်ဆောင်မှု ပြတ်တောက်မှုများကြောင့် ဤအန္တရာယ်သည် ပိုမို မြင့်မားသည်။ ဖြေရှင်းနည်းမှာ အနည်းဆုံး ၁၈ လစာ runway ထားရှိခြင်း၊ ကုန်ကျစရိတ်ကို ကျပ်ဖြင့် ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် MVP ကို လျင်မြန်စွာ ထုတ်ပြီး အမှန်တကယ် ဝင်ငွေ စမ်းသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ feedback မရယူဘဲ ကြာရှည် တည်ဆောက်ခြင်းကို ရှောင်ပါ။

KBZPay နှင့် Wave Money အကြား မည်သည်ကို ဦးစားပေး ပေါင်းစပ်သင့်သနည်း

လုပ်ငန်း အမျိုးအစားပေါ် မူတည်သည်။ Online e-commerce သို့မဟုတ် digital service ဖြစ်ပါက bank-backed ဖြစ်သော KBZPay ကို ဦးစွာ ပေါင်းစပ်သင့်ပြီး၊ ၎င်းသည် account-to-account လွှဲပြောင်းမှု မြန်ဆန်သည်။ ကျေးလက်နှင့် cash-heavy customer များ ပါဝင်ပါက Wave Money သည် agent network ၆၀,၀၀၀ ကျော်ဖြင့် (Wave Money ၂၀၂၃ report) cash-in/cash-out ကို ပိုမို လွယ်ကူစေသည်။ အကောင်းဆုံး မဟာဗျူဟာမှာ နှစ်ခုစလုံးကို လက်ခံခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ customer တစ်ဦးချင်းစီ၏ နှစ်သက်မှု ကွဲပြားသောကြောင့် ငွေပေးချေမှု ရွေးချယ်စရာ နည်းပါးခြင်းသည် checkout abandonment ကို တိုက်ရိုက် မြင့်တက်စေသည်။

Internet မြန်နှုန်း မတည်ငြိမ်မှုကို tool ရွေးချယ်ရာတွင် မည်သို့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည်နည်း

Ookla Speedtest ၂၀၂၅ ဒေတာအရ မြန်မာ၏ ပျမ်းမျှ mobile download speed သည် ၂၀ Mbps အောက်တွင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သောကြောင့် offline-first tool များကို ဦးစားပေးသင့်သည်။ Notion နှင့် Trello ကဲ့သို့ tool များသည် offline cache ရှိပြီး connection ပြန်ရသည်နှင့် sync ပြန်လုပ်ပေးသည်။ ဆက်သွယ်ရေးအတွက် data သုံးစွဲမှုနည်းသော Telegram သို့မဟုတ် Viber ကို heavy video conferencing tool များအစား အသုံးပြုသင့်သည်။ Cloud hosting တွင် AWS သို့မဟုတ် Google Cloud ၏ Singapore region ကို ရွေးချယ်ခြင်းသည် latency ကို လျှော့ချပေးသည်။ အရေးကြီးသော ဖိုင်များကို local backup ဖြင့် ထပ်မံ သိမ်းဆည်းခြင်းသည် connection ပြတ်တောက်ချိန်တွင် လုပ်ငန်း ဆက်လက် လည်ပတ်နိုင်စေသည်။

Technical co-founder မရှိပါက ရန်ကုန်တွင် မည်သို့ ဖြေရှင်းနိုင်သနည်း

Startup Genome ၂၀၂၃ အရ technical co-founder မပါသော အဖွဲ့များသည် ပထမ product ထုတ်ရန် ပျမ်းမျှ ၃ ဆ ပိုကြာသည်။ ရန်ကုန်တွင် developer ရှားပါးသော်လည်း ဖြေရှင်းနည်း အများအပြား ရှိသည်။ ပထမအနေဖြင့် Phandeeyar၊ UIT (University of Information Technology) နှင့် UCSY ကွန်ရက်များမှ technical မိတ်ဖက် ရှာဖွေပါ။ ဒုတိယအနေဖြင့်၊ no-code platform များဖြစ်သော Bubble သို့မဟုတ် Glide ဖြင့် MVP ကို developer မလို�’ဘဲ တည်ဆောက်နိုင်ပြီး concept ကို စမ်းသပ်နိုင်သည်။ တတိယအနေဖြင့်၊ equity ဖြင့် ကျွမ်းကျင်သော developer ကို ဆွဲဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပထမအဆင့်တွင် ယုံကြည်ရသော software house တစ်ခုနှင့် ပူးပေါင်းခြင်းသည် လက်တွေ့ ရွေးချယ်စရာများ ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန် Startup များအတွက် Facebook အခြေပြု ဖောက်သည်ရှာဖွေရေး: တိုင်းတာနိုင်သော နည်းဗျူဟာ

ရန်ကုန်ဈေးကွက်တွင် ဒစ်ဂျစ်တယ် စျေးကွက်ရှာဖွေရေးဆိုသည်မှာ လက်တွေ့အားဖြင့် Facebook စျေးကွက်ရှာဖွေရေးဟု ဆိုနိုင်ပါသည်။ DataReportal ၏ “Digital 2024: Myanmar” အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာနိုင်ငံတွင် Facebook အသုံးပြုသူ ၁၃ သန်းကျော်ရှိပြီး၊ အင်တာနက်အသုံးပြုသူ အများစုသည် အခြား search engine များထက် Facebook ကိုသာ “အင်တာနက်” ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထို့ကြောင့် ရန်ကုန် startup အများစုသည် Google Ads ထက် Facebook နှင့် Messenger ကို ဦးစားပေး အသုံးပြုကြသည်။

ထိရောက်သော နည်းဗျူဟာတစ်ခုမှာ “Click to Messenger” ကြော်ငြာ ဖြစ်သည်။ ဖောက်သည်က ကြော်ငြာကို နှိပ်လိုက်သည်နှင့် Messenger ထဲ တိုက်ရိုက်ရောက်ပြီး၊ chatbot သို့မဟုတ် ဝန်ထမ်းတစ်ဦးက ချက်ချင်း ဖြေကြားနိုင်သည်။ ရန်ကုန်စျေးကွက်တွင် Card payment နည်းပါးသဖြင့် ဤ conversational commerce ပုံစံသည် e-commerce checkout ထက် ပိုသင့်တော်သည်။ ManyChat နှင့် ပြည်တွင်းဖြစ် bot platform များကို အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် ဖြေကြားမှု စနစ်ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။

တိုင်းတာရာတွင် ဂဏန်းကို အလေးထားရန် လိုသည်။ စောင့်ကြည့်သင့်သော အဓိက metric များမှာ ဖောက်သည်တစ်ဦးရရှိရန် ကုန်ကျစရိတ် (CAC)၊ Messenger မှ အရောင်းအထိ ပြောင်းနှုန်း (conversion rate)၊ ဖောက်သည်တစ်ဦး၏ တစ်သက်တာတန်ဖိုး (LTV) တို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန် FMCG နှင့် fashion startup များ၏ လက်တွေ့အတွေ့အကြုံအရ Messenger ၏ ဖြေကြားမှု မြန်ဆန်ခြင်းသည် ပိတ်နှုန်းကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးသည်။ Facebook Pixel ကို website နှင့် ချိတ်ဆက်ထား၍ retargeting လုပ်ခြင်းဖြင့် ကြော်ငြာစရိတ် ထိရောက်မှုကို တိုးမြှင့်နိုင်သည်။

• ဦးစားပေးအဆင့် ၁: Facebook Page ကို တရားဝင်ဖွဲ့စည်း၍ Pixel တပ်ဆင်ပါ။
• ဦးစားပေးအဆင့် ၂: Click to Messenger ကြော်ငြာဖြင့် ဖောက်သည် မေးမြန်းမှုကို စုဆောင်းပါ။
• ဦးစားပေးအဆင့် ၃: CAC နှင့် conversion rate ကို အပတ်စဉ် တိုင်းတာ၍ campaign ကို ချိန်ညှိပါ။
• ဦးစားပေးအဆင့် ၄: ရရှိပြီး ဖောက်သည်များကို retargeting ဖြင့် ပြန်လည် ချဉ်းကပ်ပါ။

ရန်ကုန်တွင် နည်းပညာ အသင်းအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း: လစာ၊ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ကုန်ကျစရိတ်

Startup တစ်ခု၏ အကြီးမားဆုံး ကုန်ကျစရိတ်မှာ လူ့စွမ်းအား ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် ကျွမ်းကျင် software developer ရှားပါးမှုသည် တည်ထောင်သူများ ရင်ဆိုင်ရသော အကြီးမားဆုံး စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုဟု Phandeeyar ၏ ၂၀၁၉ Myanmar Tech ecosystem အစီရင်ခံစာက ဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် team ဖွဲ့စည်းရာတွင် လစာ သတ်မှတ်ချက်နှင့် ထိန်းသိမ်းမှု နည်းဗျူဟာ နှစ်ခုစလုံးကို ကြိုတင်စဉ်းစားရန် လိုအပ်သည်။

လစာအဆင့်များသည် အတွေ့အကြုံပေါ်မူတည်၍ ကွာဟမှု ကြီးမားသည်။ ရန်ကုန် tech recruitment လုပ်ငန်းများ၏ ၂၀၂၃ စျေးကွက်အချက်အလက်အရ junior developer လစာသည် တစ်လ ၃ သိန်းမှ ၅ သိန်းကြားဖြစ်ပြီး၊ အတွေ့အကြုံ ၃ နှစ်ကျော် mid-level developer များမှာ ၇ သိန်းမှ ၁၂ သိန်းအထိ ရှိနိုင်သည်။ Product manager သို့မဟုတ် tech lead အဆင့်တွင် ၁၅ သိန်းကျော် ပေးရတတ်သည်။ ဤနှုန်းထားများသည် ဒေါ်လာတန်ဖိုး အတက်အကျနှင့် engineer ရှားပါးမှုကြောင့် နှစ်စဉ် ပြောင်းလဲနေသည်။

ထိန်းသိမ်းမှု အပိုင်းတွင် လစာတစ်ခုတည်း မလုံလောက်ပါ။ ရန်ကုန် developer အများစုသည် ပြည်ပ remote အလုပ်များ ဒေါ်လာဖြင့် ရရှိနိုင်သဖြင့်၊ ပြည်တွင်း startup များက သင်ယူမှု အခွင့်အလမ်း၊ equity သို့မဟုတ် ESOP၊ ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ် အလုပ်ချိန်တို့ဖြင့် ဆွဲဆောင်ရသည်။ Phandeeyar နှင့် Code for Change Myanmar ကဲ့သို့ အဖွဲ့အစည်းများ၏ bootcamp များမှ junior talent ကို ငှားရမ်း၍ ကိုယ်တိုင် လေ့ကျင့်ပေးခြင်းသည် ကုန်ကျစရိတ် သက်သာစေသော ရေရှည်နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။

အမေးများသော မေးခွန်းများ (အသင်းအဖွဲ့နှင့် စျေးကွက်ရှာဖွေရေး)

ရန်ကုန် startup အတွက် Facebook ကြော်ငြာ စတင်ရန် အနည်းဆုံး ဘတ်ဂျက် ဘယ်လောက်လိုသနည်း။

စမ်းသပ်ဆဲ အဆင့်တွင် တစ်နေ့ ၅ ဒေါ်လာမှ ၁၀ ဒေါ်လာ (ခန့်မှန်း ၁ သိန်းမှ ၂ သိန်းခွဲ တစ်လ) ဖြင့်ပင် အသုံးဝင်သော အချက်အလက် စုဆောင်းနိုင်သည်။ အရေးကြီးသည်မှာ ပမာဏမဟုတ်�’ဘဲ၊ ဖောက်သည်တစ်ဦးရရှိရန် ကုန်ကျစရိတ် (CAC) ကို တိုင်းတာ၍ ထိရောက်သော ကြော်ငြာကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမ ၂ ပတ်အတွင်း audience များစွာကို စမ်းသပ်ပြီး၊ ထိရောက်သော audience ကိုသာ ဘတ်ဂျက် တိုးမြှင့်သင့်သည်။ DataReportal Digital 2024 Myanmar အရ Facebook ၏ လွှမ်းခြုံမှု ကျယ်ပြန့်သဖြင့် ဘတ်ဂျက်နည်းနည်းဖြင့်ပင် ပစ်မှတ်ဖောက်သည် အများအပြားထံ ရောက်ရှိနိုင်ပါသည်။

Developer ရှားပါးမှုကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းမည်နည်း။

Phandeeyar ၏ ၂၀၁၉ ecosystem အစီရင်ခံစာအရ ကျွမ်းကျင် developer ရှားပါးမှုသည် ရန်ကုန် startup များ၏ အဓိက အတားအဆီး ဖြစ်သည်။ လက်တွေ့ဖြေရှင်းနည်းမှာ senior တစ်ဦးတည်းကို ရှာဖွေနေမည့်အစား၊ junior များကို bootcamp များ (ဥပမာ Code for Change Myanmar) မှ ငှားရမ်း၍ ကိုယ်တိုင် mentor လုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းသည် လစာ ကုန်ကျစရိတ်ကို သက်သာစေပြီး၊ company culture နှင့် ကိုက်ညီသော team ကို ရေရှည်တွင် တည်ဆောက်ပေးသည်။ Remote contractor များကို ယာယီ ငှားရမ်းခြင်းဖြင့်လည်း အရေးပေါ် project များကို ဖြေရှင်းနိုင်သည်။

Equity သို့မဟုတ် ESOP ပေးခြင်းသည် ရန်ကုန်တွင် အလုပ်ဖြစ်ပါသလား။

အလုပ်ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ပညာပေးမှု လိုအပ်သည်။ ရန်ကုန် developer အများစုသည် ESOP သဘောတရားနှင့် မရင်းနှီးသေးသဖြင့်၊ ငွေသားလစာကိုသာ ဦးစားပေးတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် equity ကို လစာအစားထိုးအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ အပိုဆုကြေး (upside) အဖြစ် တင်ပြသင့်သည်။ vesting schedule (ဥပမာ ၄ နှစ် cliff ၁ နှစ်) ကို ရှင်းလင်းစွာ ရေးသားထား၍၊ ဝန်ထမ်းအား equity ၏ တန်ဖိုးကို နားလည်အောင် ရှင်းပြရန် လိုသည်။ Wave Money ကဲ့သို့ exit အောင်မြင်မှု ဥပမာများ များလာသည်နှင့်အမျှ ESOP ၏ ဆွဲဆောင်မှုသည် ရန်ကုန်တွင် တဖြည်းဖြည်း ပိုမို အားကောင်းလာဖွယ် ရှိသည်။

Click to Messenger ကြော်ငြာသည် website checkout ထက် ဘာကြောင့် ပိုသင့်တော်သနည်း။

ရန်ကုန်စျေးကွက်တွင် credit card အသုံးပြုမှု နည်းပါးပြီး၊ ဖောက်သည်အများစုသည် ဝယ်ယူမှု မပြုမီ မေးမြန်းလိုသည့် အလေ့ရှိသည်။ Website checkout သည် ဤ conversational အလေ့အထနှင့် မကိုက်ညီပါ။ Click to Messenger ကြော်ငြာက ဖောက်သည်ကို Messenger သို့ တိုက်ရိုက် ပို့ဆောင်ပေးသဖြင့်၊ စျေးနှုန်း၊ ပို့ဆောင်ခ၊ ရရှိနိုင်မှုတို့ကို ချက်ချင်း မေးမြန်းနိုင်သည်။ ဖြေကြားမှု မြန်ဆန်ခြင်းသည် ပိတ်နှုန်းကို တိုးမြှင့်ပေးကြောင်း ရန်ကုန် e-commerce startup များ၏ လက်တွေ့အတွေ့အကြုံက ပြသသည်။ ManyChat ကဲ့သို့ bot ဖြင့် မကြာခဏ မေးခွန်းများကို အလိုအလျောက် ဖြေကြားနိုင်သဖြင့် ဝန်ထမ်း ကုန်ကျစရိတ်ကိုပါ လျှော့ချနိုင်သည်။

လက်တွေ့ ဥပမာ: Oway ၏ ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ Ride-Hailing သို့ ကူးပြောင်းမှု

Wave Money အပြင် ရန်ကုန် startup ဇာတ်လမ်းကို နားလည်ရန် Oway ကို လေ့လာသင့်သည်။ Oway ကို Nay Aung ဦးဆောင်�၍ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ၏ ပထမဆုံး online travel agency (OTA) အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု DealStreetAsia (၂၀၁၆) က ဖော်ပြသည်။ စတင်ချိန်တွင် အင်တာနက် penetration ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ ရှိသဖြင့် (GSMA ၂၀၁၄), online booking model သည် အလွန် ဆန်းသစ်လွန်းခဲ့သည်။

လေ့လာစရာ အချက်မှာ ၎င်းတို့၏ ကူးပြောင်းမှု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃-၂၀၁၅ အတွင်း လေယာဉ်လက်မှတ်နှင့် ဟိုတယ် booking ကို အဓိကထားသော်လည်း ပေးချေမှု အခက်အခဲကြောင့် ဖောက်သည်အများစုသည် ဖုန်းဖြင့်သာ မှာယူပြီး cash-on-delivery ဖြင့် ပေးချေကြသည်။ ဤ friction ကို ဖြေရှင်းရန် Oway သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် Oway Ride (ride-hailing) ကို မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး Grab နှင့် Uber ၏ ရန်ကုန်ဝင်ရောက်မှုနှင့် တိုက်ရိုက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရသည်ဟု Tech in Asia (၂၀၁၇) က မှတ်တမ်းတင်သည်။

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဘက်တွင် Oway သည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် Series A အဖြစ် ဒေါ်လာ ၇ သန်းခန့်ကို TPG Growth နှင့် Convergence Ventures တို့ထံမှ ရရှိခဲ့သည်ဟု Nikkei Asia (၂၀၁၆) က အစီရင်ခံသည်။ ဤပမာဏသည် ထိုစဉ်က ရန်ကုန် startup တစ်ခုအတွက် အကြီးမားဆုံးများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။

သင်ယူရမည့် သင်ခန်းစာ သုံးချက်: ပထမ, market timing အရေးကြီးသည်, infrastructure မရင့်ကျက်မီ pure-online model သည် အလုပ်မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဒုတိယ, ဖောက်သည်အပြုအမူ (cash preference) ကို တွန်းအားမပေးဘဲ လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်အောင် product ကို ပြန်ပုံဖော်ရသည်။ တတိယ, vertical တစ်ခုတည်းတွင် ကန့်သတ်မထားဘဲ ralated vertical (travel မှ mobility) သို့ ချဲ့ထွင်ခြင်းသည် global competitor များနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန် လမ်းကြောင်း ဖွင့်ပေးနိုင်သည်။ ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း ခရီးသွားကဏ္ဍ ကျဆင်းမှုသည် Oway ကဲ့သို့ asset-light platform များပင် external shock ကြောင့် ထိခိုက်နိုင်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။

ရန်ကုန် Startup များအတွက် Unit Economics: CAC, LTV နှင့် Churn တွက်ချက်နည်း

ရန်ကုန်တွင် startup တစ်ခု ရေရှည် ရှင်သန်နိုင်မှုကို ပေါ်ပေါ်တင်တင် တိုင်းတာရန် unit economics သုံးခုကို နားလည်ရန် လိုသည်: CAC (Customer Acquisition Cost), LTV (Lifetime Value) နှင့် Churn rate ဖြစ်သည်။ ဤသုံးခုသည် funding ရှာဖွေရာတွင် investor များ အရင်ဆုံး မေးသော metrics များဟု Phandeeyar accelerator ၏ mentor လမ်းညွှန် (၂၀၁၉) တွင် ဖော်ပြထားသည်။

CAC ကို တွက်ရန်: တစ်လအတွင်း သုံးခဲ့သော marketing စုစုပေါင်း (Facebook Ads + boost + sales လစာ) ကို ထိုလအတွင်း ရရှိသော ဖောက်သည် အရေအတွက်ဖြင့် စားပါ။ ဥပမာ Facebook Ads ၃၀၀,၀၀၀ ကျပ် သုံး၍ ဖောက်သည် ၆၀ ရလျှင် CAC = ၅,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်သည်။ Meta ၏ Myanmar ad benchmark (၂၀၂၀) အရ ရန်ကုန် e-commerce CPC ပျမ်းမျှသည် ၁၅၀-၄၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ရှိသည်။

LTV:CAC အချိုး ၃:၁ ထက်များမှ scale ချဲ့သင့်သည်ဟု Sequoia ၏ startup framework (၂၀၁၈) က အကြံပြုသည်။ ရန်ကုန် context တွင် အဓိက အန္တရာယ်မှာ CAC ကို Facebook ad cost ဖြင့်သာ တွက်ပြီး logistics, COD return rate (e-commerce ၌ ၁၅-၂၅% ဟု Myanmar e-commerce အသိုင်းအဝိုင်း အစီရင်ခံချက် ၂၀၂၀) နှင့် ပြန်အမ်းငွေ ကုန်ကျမှုကို မထည့်တွက်မိခြင်း ဖြစ်သည်။ Churn ကို တွက်ရာတွင်လည်း cohort အလိုက် (လအလိုက် ဝင်လာသူများ) ခွဲခြားကြည့်ပါ, ဤနည်းဖြင့်သာ retention ပြဿနာသည် product ကြောင့်လား, season ကြောင့်လား ခွဲခြားနိုင်သည်။

အပိုဆောင်း အမေးအဖြေများ

Oway ကဲ့သို့ vertical ကူးပြောင်းမှု (pivot) ကို ဘယ်အချိန် လုပ်သင့်သလဲ။

Pivot ကို ဖောက်သည် အပြုအမူ data က ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ညွှန်ပြမှ လုပ်သင့်သည်။ Oway ၏ ဖြစ်ရပ်တွင် ဖောက်သည်များသည် online booking ထက် ဖုန်းဖြင့် မှာယူ၍ cash ပေးချေမှုကို ပိုနှစ်သက်ကြောင်း data က ပြသပြီးမှ mobility vertical သို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ စည်းမျဉ်းတစ်ခုမှာ retention ကျနေပြီး adjacent vertical တွင် organic demand တွေ့မှသာ pivot လုပ်ပါ။ စိတ်ကူးယဉ်၍ မဟုတ်ဘဲ, ၂-၃ လ data, churn analysis နှင့် ဖောက်သည် interview အနည်းဆုံး ၂၀ ဦးဖြင့် အတည်ပြုပါ။ Funding မရှိဘဲ pivot လုပ်ခြင်းသည် runway ကို မြန်မြန် ကုန်စေသဖြင့် cash position ကိုပါ တွက်ဆ၍သာ ဆုံးဖြတ်ပါ။

CAC ကို ဘယ်လို လျှော့ချနိုင်သလဲ။

CAC လျှော့ချရန် နည်းလမ်း သုံးခု ရှိသည်။ ပထမ, paid ad ကိုသာ မမှီခိုဘဲ referral program (လက်ရှိ ဖောက်သည်က မိတ်ဆွေ မိတ်ဆက်ပေးခြင်း) ထည့်သွင်းပါ, ၎င်းသည် Facebook CPC ထက် သိသိသာသာ သက်သာသည်။ ဒုတိယ, ad creative ကို A/B test အမြဲ လုပ်ပါ, ပုံ နှင့် caption ကွဲပြားမှုက CPC ကို ၃၀-၅၀% အထိ လျှော့ပေးနိုင်သည်ဟု Meta benchmark (၂၀၂၀) က ဆိုသည်။ တတိယ, organic content (Facebook page reach, video) ဖြင့် funnel ၏ အပေါ်ပိုင်းကို ဖြည့်ပါ။ အရေးကြီးဆုံးမှာ conversion rate မြှင့်တင်ခြင်း ဖြစ်သည်, landing experience ကောင်းလျှင် ad ပိုက်ဆံ မတိုးဘဲ ဖောက်သည် ပိုရသဖြင့် CAC ကျသွားသည်။

ရန်ကုန်တွင် COD return rate မြင့်မားမှုကို unit economics ၌ ဘယ်လို ထည့်တွက်ရမလဲ။

Cash-on-delivery (COD) သည် ရန်ကုန် e-commerce ၏ အဓိက ပေးချေနည်း ဖြစ်နေသေးသဖြင့် return rate ၁၅-၂၅% (Myanmar e-commerce အစီရင်ခံချက် ၂၀၂၀) ကို LTV တွက်ရာတွင် မဖြစ်မနေ ထည့်ရမည်။ ပြန်ပို့ခံရသော order တိုင်းတွင် delivery အသွားအပြန် ကုန်ကျမှု၊ ပြန်လည် ထုပ်ပိုးမှု၊ ပျက်စီးနိုင်ခြေ စသည် real cost များ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် gross margin ကို တွက်ရာတွင် successful delivery rate ဖြင့် မြှောက်ပါ, ဥပမာ order ၁၀၀ ၌ ၂၀ ပြန်လာလျှင် effective revenue သည် ၈၀% သာ ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို လျစ်လျူရှုပါက LTV ကို အလွန်အကျွံ ခန့်မှန်းမိပြီး loss-making campaign များကို scale ချဲ့မိနိုင်သည်။

Early-stage startup အတွက် ဘယ် metric ကို အရင် ဦးစားပေး တိုင်းတာသင့်သလဲ။

အစောပိုင်း (pre-seed/seed) တွင် CAC နှင့် LTV ထက် retention နှင့် engagement ကို အရင် တိုင်းတာသင့်သည်။ အကြောင်းမှာ product-market fit မရှိသေးဘဲ paid acquisition scale ချဲ့လျှင် leaky bucket ဖြစ်ပြီး ပိုက်ဆံ အလဟဿ ဖြစ်သည်။ Phandeeyar mentor လမ်းညွှန် (၂၀၁၉) အရ weekly active user, repeat purchase rate နှင့် cohort retention curve သုံးခုက fit ရှိ၊ မရှိ ပြောပြသည်။ Retention curve သည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ညီညာသွားမှ (flatten) product-market fit ၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။ ထိုအဆင့် ရောက်မှသာ CAC, LTV, payback period တို့ဖြင့် growth ကို စနစ်တကျ ချဲ့ထွင်ပါ, မဟုတ်ပါက metric များသည် လမ်းမှားသို့ ဦးတည်စေနိုင်သည်။

Related Reading

• ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ
• ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup တွေ ရင်ဆိုင်ရသော စိန်ခေါ်မှု ၁၀ ခုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း
• ရန်ကုန် Startup အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်း လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup အောင်မြင်ရန် လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ၁၅ ချက်
• ရန်ကုန် vs ဘန်ကောက် vs စင်ကာပူ Startup Ecosystem နှိုင်းယှဉ်ချက်
• ရန်ကုန်မှာ Startup စတင်ဖို့ ကုန်ကျစရိတ်: ဘတ်ဂျက် ဖွဲ့စည်းနည်း
• ရန်ကုန်မှာ Startup တစ်ခု စတင်နည်း: အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့လမ်းညွှန်
• Impact Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Co-working နှင့် Community ဝန်ဆောင်မှု
• Nexlabs သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန် Digital Startup ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အောင်မြင်မှု
• Phandeeyar Accelerator သုံးသပ်ချက်: Startup တွေအတွက် ထိုက်တန်ပါသလား
• Project Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Startup Workspace အတွေ့အကြုံ
• Seedstars Yangon Program သုံးသပ်ချက်: Founder များအတွက် တန်ဖိုး
• Wave Money သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန်မှ Fintech Startup အောင်မြင်ပုံ

ကိုးကားချက်များ

• Wikipedia, “Telecommunications in Myanmar” (မြန်မာ့ဆက်သွယ်ရေး သမိုင်း၊ SIM စျေးနှုန်းနှင့် တယ်လီကွန်း လိုင်စင် အချက်အလက်) – https://en.wikipedia.org/wiki/Telecommunications_in_Myanmar
• Wikipedia, “Phandeeyar” (ရန်ကုန် innovation lab နှင့် accelerator အကြောင်း) – https://en.wikipedia.org/wiki/Phandeeyar
• World Bank (မြန်မာ မိုဘိုင်းနှင့် အင်တာနက် ပြန့်ပွားမှု အညွှန်းကိန်းများ) – https://data.worldbank.org/country/myanmar
• GSMA (မိုဘိုင်းစီးပွားရေး အစီရင်ခံစာများ) – https://www.gsma.com/mobileeconomy/
• Wikipedia, “2021 Myanmar coup d’état” (၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းမှုနှင့် အင်တာနက် ပိတ်ဆို့မှု အခြေအနေ) – https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Myanmar_coup_d%27%C3%A9tat

ရန်ကုန်မြို့၏ ကော်ဖီယဉ်ကျေးမှု – Third Wave Coffee မှ ရိုးရာလက်ဖက်ရည်ဆိုင်အထိ

{“@context”:”https://schema.org”,”@type”:”Article”,”headline”:”ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အချိန်ဇယား”,”inLanguage”:”my”,”author”:{“@type”:”Organization”,”name”:”Editorial”},”publisher”:{“@type”:”Organization”,”name”:”Yango Wave”},”about”:”ရန်ကုန် startup ecosystem ဖွံ့ဖြိုးမှု သမိုင်းကြောင်း”}