အနှစ်ချုပ်
ရန်ကုန်မြို့မှာ startup တစ်ခု စတင်ဖို့ ဘယ်လောက် ကုန်ကျမလဲ ဆိုသည့် မေးခွန်းသည် လုပ်ငန်းရှင်သစ် အများစု ပထမဆုံး မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်း ဖြစ်သည်။ Myanmar Companies Law 2017 အရ ပြည်တွင်း ကုမ္ပဏီများအတွက် အနည်းဆုံး မတည်ငွေ သတ်မှတ်ချက် လုံးဝ မရှိတော့ဘဲ၊ MyCO အွန်လိုင်းစနစ် မှ မှတ်ပုံတင်ခမှာ ကျပ် 250,000 သာ ဖြစ်သည်ဟု Directorate of Investment and Company Administration...
မာတိကာ
- 1 ရန်ကုန်မှာ Startup ကုန်ကျစရိတ် ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်
- 2 ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ ကုန်ကျစရိတ်
- 2.1 တစ်ကြိမ်တည်း တည်ထောင်ရေး ကုန်ကျစရိတ် ဇယား
- 3 ရုံးခန်းနှင့် Co-working နေရာ ကုန်ကျစရိတ်
- 4 လူ့စွမ်းအား၊ လစာနှင့် လစဉ် လည်ပတ်စရိတ်
- 4.1 လစဉ် လည်ပတ်စရိတ် ဇယား (ခန့်မှန်းခြေ)
- 5 နည်းပညာ၊ Marketing နှင့် မမြင်ရသော စရိတ်များ
- 6 ရန်ကုန် Startup ကုန်ကျစရိတ် ပြောင်းလဲလာပုံ
- 7 Startup အဆင့်အလိုက် ဘတ်ဂျက် နမူနာ
- 8 ကုန်ကျစရိတ် လျှော့ချရန် လက်တွေ့ နည်းလမ်းများ
- 9 မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
- 9.1 ရန်ကုန်မှာ startup စတင်ဖို့ အနည်းဆုံး ဘယ်လောက် ရှိရမလဲ?
- 9.2 ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ဖို့ ဘယ်လောက် ကြာပြီး ဘယ်လောက် ကုန်ကျသလဲ?
- 9.3 မတည်ငွေ အနည်းဆုံး သတ်မှတ်ချက် ရှိသလား?
- 9.4 Co-working space သုံးတာ ရုံးခန်း ငှားတာထက် တကယ် သက်သာသလား?
- 9.5 နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦး ရန်ကုန်မှာ startup ထောင်လို့ ရသလား?
- 9.6 ကုန်ကျစရိတ်ထဲမှာ လူတွေ မကြာခဏ မေ့လေ့ရှိတဲ့ စရိတ်တွေ ဘာတွေလဲ?
- 9.7 Startup ကို ဘတ်ဂျက် နည်းနည်းနဲ့ တစ်ယောက်တည်း စလို့ ရသလား?
- 10 Startup ဘတ်ဂျက်အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်းနှင့် ရွေးချယ်စရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်
- 11 လက်တွေ့ ဥပမာ: ရန်ကုန်က SaaS Startup တစ်ခု၏ ၆ လ ဘတ်ဂျက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်
- 12 ဘဏ်အကောင့်နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ငွေပေးချေမှု စနစ် တည်ဆောက်ခြင်း ကုန်ကျစရိတ်
- 13 လျှပ်စစ်မီး၊ Backup စွမ်းအင်နှင့် အင်တာနက် အခြေခံအဆောက်အအုံ စရိတ်
- 14 Related Reading
- 15 ရင်းမြစ်များ (Sources)
ရန်ကုန်မြို့မှာ startup တစ်ခု စတင်ဖို့ ဘယ်လောက် ကုန်ကျမလဲ ဆိုသည့် မေးခွန်းသည် လုပ်ငန်းရှင်သစ် အများစု ပထမဆုံး မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်း ဖြစ်သည်။ Myanmar Companies Law 2017 အရ ပြည်တွင်း ကုမ္ပဏီများအတွက် အနည်းဆုံး မတည်ငွေ သတ်မှတ်ချက် လုံးဝ မရှိတော့ဘဲ၊ MyCO အွန်လိုင်းစနစ် မှ မှတ်ပုံတင်ခမှာ ကျပ် 250,000 သာ ဖြစ်သည်ဟု Directorate of Investment and Company Administration (DICA) က ဖော်ပြထားသည်။ ဤဂဏန်းကို ကြည့်ရုံဖြင့် ရန်ကုန်တွင် startup တည်ထောင်ရန် စျေးသက်သာသည်ဟု ထင်ရသော်လည်း၊ တကယ့် ကုန်ကျစရိတ်သည် ထိုဂဏန်းထက် များစွာ ကွဲပြားနိုင်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မှတ်ပုံတင်ခမှ စတင်၍ ရုံးခန်းငှားရမ်းခ၊ လစာနှင့် နည်းပညာစရိတ်အထိ အသေးစိတ် ခွဲခြမ်း ပြသွားမည်။
ရန်ကုန်မှာ Startup ကုန်ကျစရိတ် ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်
Startup ကုန်ကျစရိတ်ကို အဓိက အပိုင်း နှစ်ပိုင်း ခွဲ၍ တွက်ချက်ရန် လိုသည်။ ပထမအပိုင်းမှာ တစ်ကြိမ်တည်း ပေးချေရသော တည်ထောင်ရေး စရိတ် (မှတ်ပုံတင်ခ၊ တံဆိပ်တုံး၊ website စသည်) ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအပိုင်းမှာ လစဉ် ပုံမှန် ပေးချေရသော လည်ပတ်စရိတ် ဖြစ်သည်။ လုပ်ငန်းရှင် အများစုသည် ပထမအပိုင်းကိုသာ အာရုံစိုက်ပြီး ဒုတိယအပိုင်းကို လျော့တွက်တတ်ကြသဖြင့်၊ လုပ်ငန်း စတင်ပြီး လ နှစ်လ သုံးလအတွင်း ငွေကြေး အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ရတတ်သည်။
ငွေကြေး တန်ဖိုး အတက်အကျသည်လည်း ဘတ်ဂျက်ကို သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ World Bank ၏ အချက်အလက်များအရ မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် မကြာသေးမီ နှစ်များအတွင်း ကြီးမားသော အတက်အကျများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ ကျပ်ငွေ တန်ဖိုး ကျဆင်းမှုက တင်သွင်း နည်းပညာ ပစ္စည်းများ၏ ဈေးနှုန်းကို မြှင့်တင်စေသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါ ခန့်မှန်းခြေ ဂဏန်းများကို လမ်းညွှန်အဖြစ်သာ ယူသင့်ပြီး၊ ကိုယ်တိုင် စတင်မည့်အချိန်တွင် လက်ရှိ ဈေးကွက်ကို ပြန်လည် စစ်ဆေးသင့်သည်။
ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ ကုန်ကျစရိတ်
တရားဝင် လုပ်ငန်း တစ်ခု ဖြစ်လာဖို့ ပထမ ခြေလှမ်းမှာ ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ DICA အရ ပြည်တွင်း private limited company တစ်ခုကို MyCO အွန်လိုင်းစနစ်မှ တိုက်ရိုက် မှတ်ပုံတင်နိုင်ပြီး၊ မှတ်ပုံတင်ခ ကျပ် 250,000 ကို အွန်လိုင်းမှ ပေးချေနိုင်သည်။ စာရွက်စာတမ်း ပြည့်စုံပါက လုပ်ငန်းစဉ်သည် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပြီးစီးတတ်ပြီး၊ ရုံးသို့ ကိုယ်တိုင် သွားရောက်ရန် မလိုအပ်ခြင်းက အချိန်နှင့် သွားလာစရိတ်ကို သက်သာစေသည်။
မှတ်ပုံတင်ခ အပြင် ထည့်တွက်ရမည့် အပိုစရိတ်များ ရှိသေးသည်။ ကုမ္ပဏီ တံဆိပ်တုံး၊ စာချုပ်စာတမ်း ပြုစုခ၊ နှင့် လိုအပ်ပါက ဥပဒေ သို့မဟုတ် စာရင်းကိုင် အကြံပေး ခ တို့ ဖြစ်သည်။ ဥပဒေဆိုင်ရာ အသေးစိတ် လုပ်ဆောင်ပုံကို သိလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေ လမ်းညွှန် တွင် အဆင့်ဆင့် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ အစပိုင်းတွင် ကိုယ်တိုင် မှတ်ပုံတင်ခြင်းဖြင့် အကြံပေးခ သိန်းနှင့်ချီ၍ ချွေတာနိုင်သော်လည်း၊ အကျိုးတူ ဖက်စပ် သဘောတူညီချက် ရှိသော လုပ်ငန်းများအတွက်မူ ရှေ့နေ အကူအညီ ရယူခြင်းက ရေရှည်တွင် တန်ဖိုးရှိသည်။
တစ်ကြိမ်တည်း တည်ထောင်ရေး ကုန်ကျစရိတ် ဇယား
| အရာ | ခန့်မှန်းခြေ (ကျပ်) | ရင်းမြစ်/မှတ်ချက် |
|---|---|---|
| ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခ (MyCO အွန်လိုင်း) | 250,000 | DICA |
| ကုမ္ပဏီ တံဆိပ်တုံးနှင့် စာရွက်စာတမ်း | 30,000 – 80,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| ဥပဒေ/စာရင်းကိုင် အကြံပေး (ရွေးချယ်စရာ) | 200,000 – 800,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| Website၊ Domain၊ Logo ဒီဇိုင်း | 300,000 – 1,500,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| ရုံးခန်း အာမခံစရိတ်နှင့် ပြင်ဆင်မှု | 1,000,000 – 5,000,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
ရုံးခန်းနှင့် Co-working နေရာ ကုန်ကျစရိတ်
နေရာ ရွေးချယ်မှုသည် လစဉ် ဘတ်ဂျက်ကို အကြီးမားဆုံး ဆုံးဖြတ်သော အချက်ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် startup အများစုသည် အစပိုင်းတွင် ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်း တစ်ခုလုံး ငှားမည့်အစား co-working space များကို ရွေးချယ်ကြသည်။ Phandeeyar နှင့် Impact Hub Yangon ကဲ့သို့ နာမည်ကြီး tech hub များတွင် hot desk တစ်လုံးအတွက် လစဉ်ကြေး အသင့်အတင့်ဖြင့် အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ အင်တာနက်၊ မီတင် အခန်း၊ နှင့် community ပွဲများ ပါဝင်တတ်သည်။ ဤနေရာများ၏ အကျိုးကျေးဇူးနှင့် တည်နေရာများကို ရန်ကုန် Startup Ecosystem Co-working မှ Tech Hub အထိ လမ်းညွှန်တွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။
Startup ကုန်ကျစရိတ်ဆိုသည်မှာ မှတ်ပုံတင်ခ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါ၊ တကယ့် ဘတ်ဂျက်က လစဉ် လည်ပတ်စရိတ်ထဲတွင် ပုန်းနေသည်။
ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်း ငှားရမ်းခြင်းသည် နေရာ၊ အကျယ်အဝန်းနှင့် အဆောက်အအုံ အရည်အသွေးပေါ် မူတည်၍ ကြီးမားစွာ ကွဲပြားသည်။ မြို့လယ် တာဝါ အဆောက်အအုံများတွင် ဈေးနှုန်း မြင့်မားသော်လည်း၊ မြို့ပြင် သို့မဟုတ် shophouse ပုံစံ နေရာများတွင် သိသိသာသာ သက်သာသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာ့ ငှားရမ်းမှု ဓလေ့အရ ငှားခ တစ်နှစ်စာ သို့မဟုတ် ခြောက်လစာကို ကြိုတင် ပေးချေရတတ်သဖြင့်၊ ဤကြိုတင်ငွေသည် startup အစပိုင်း ငွေသားလည်ပတ်မှုကို ဖိစီးနိုင်ကြောင်း သတိပြုသင့်သည်။
လူ့စွမ်းအား၊ လစာနှင့် လစဉ် လည်ပတ်စရိတ်
ဝန်ထမ်း လစာသည် တာရှည်တွင် အကြီးမားဆုံး ကုန်ကျစရိတ် ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ ရန်ကုန်တွင် အတွေ့အကြုံ နုနယ်သေးသော junior ဝန်ထမ်း တစ်ဦး၏ လစာသည် အလုပ်အကိုင် အမျိုးအစားပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသော်လည်း၊ developer သို့မဟုတ် designer ကဲ့သို့ ကျွမ်းကျင်မှု မြင့်သော ရာထူးများတွင် သိသိသာသာ ပိုမြင့်သည်။ အစပိုင်း startup အများစုသည် တည်ထောင်သူ ကိုယ်တိုင် အလုပ်များစွာ လုပ်ကိုင်ခြင်းဖြင့် လစာ စရိတ်ကို နည်းနိုင်သမျှ နည်းအောင် ထိန်းကြသည်။
လစဉ် လည်ပတ်စရိတ် ဇယား (ခန့်မှန်းခြေ)
| လစဉ် စရိတ် | ခန့်မှန်းခြေ (ကျပ်/လ) | မှတ်ချက် |
|---|---|---|
| Co-working hot desk (၁ ဦး) | 50,000 – 150,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်း ငှားခ (သေးငယ်) | 300,000 – 1,200,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| ဝန်ထမ်း လစာ (junior ၁ ဦး) | 250,000 – 500,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| အင်တာနက်နှင့် ဖုန်းခ | 30,000 – 100,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
| လျှပ်စစ်/ Generator လောင်စာ | 50,000 – 200,000 | ဈေးကွက်ခန့်မှန်း |
နည်းပညာ၊ Marketing နှင့် မမြင်ရသော စရိတ်များ
Digital startup တစ်ခုအတွက် software subscription များ၊ cloud hosting၊ နှင့် domain သက်တမ်းတိုးခ တို့သည် လစဉ် ပုံမှန် ကုန်ကျသော စရိတ်များ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် Facebook နှင့် Google ကြော်ငြာ စရိတ်များက ဖောက်သည် ရှာဖွေရာတွင် မရှိမဖြစ် ဖြစ်လာသည်။ မြန်မာ ဈေးကွက်တွင် Facebook သည် အဓိက marketing လမ်းကြောင်း ဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး၊ ကြော်ငြာ ဘတ်ဂျက်ကို သေးငယ်စွာ စတင်၍ ရလဒ်ကို တိုင်းတာရင်း တိုးချဲ့ခြင်းက အကောင်းဆုံး နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။
လုပ်ငန်း တစ်ခုလုံးကို အဆင့်ဆင့် တည်ဆောက်ပုံကို သိလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ရန်ကုန်မှာ Startup တစ်ခု စတင်နည်း အဆင့်ဆင့် လမ်းညွှန် တွင် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ မမြင်ရသော အခြား စရိတ်များတွင် အခွန်၊ နှစ်ပတ်လည် ကုမ္ပဏီ အစီရင်ခံစာ တင်သွင်းခ၊ banking အခကြေးငွေ၊ နှင့် မမျှော်လင့်ထားသော ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှု စရိတ်များ ပါဝင်သည်။ ဤ မမြင်ရသော စရိတ်များအတွက် စုစုပေါင်း ဘတ်ဂျက်၏ 10% မှ 15% ခန့်ကို အရန် သိမ်းထားရန် အကြံပြုသည်။
ရန်ကုန် Startup ကုန်ကျစရိတ် ပြောင်းလဲလာပုံ
ရန်ကုန်၏ startup ပတ်ဝန်းကျင်သည် 2012 ခုနှစ်ဝန်းကျင် တယ်လီကွန်း ဈေးကွက် ဖွင့်လှစ်ပြီးနောက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က SIM ကတ် တစ်ကတ်လျှင် ဒေါ်လာ ရာဂဏန်း ကုန်ကျရာမှ ကျပ် ၁,၅၀၀ အထိ ကျဆင်းလာခြင်းက အင်တာနက် အသုံးပြုသူ အရေအတွက်ကို ဖောက်ထွက်စေခဲ့ပြီး၊ digital startup များအတွက် ဈေးကွက် ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ဤအချိန်ဇယားကို ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း 2012 မှ ယနေ့အထိ တွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။
2018 ခုနှစ်တွင် Myanmar Companies Law 2017 အသက်ဝင်လာပြီး MyCO အွန်လိုင်းစနစ် စတင်ခြင်းက မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပိုမို မြန်ဆန်၊ စျေးသက်သာ စေခဲ့သည်။ Asian Development Bank နှင့် Wikipedia တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ၊ မြန်မာ့ စီးပွားရေးသည် နောက်ပိုင်း နှစ်များတွင် မတည်ငြိမ်မှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ မှတ်ပုံတင်ရေး အခြေခံ စရိတ်မှာ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ နိမ့်ကျ နေဆဲ ဖြစ်သည်။
Startup အဆင့်အလိုက် ဘတ်ဂျက် နမူနာ
ဘတ်ဂျက်ကို လုပ်ငန်း၏ အဆင့်အလိုက် ခွဲ၍ စီစဉ်ခြင်းက ငွေကြေး စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပိုမို လွယ်ကူစေသည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် အဆင့် သုံးဆင့်အလိုက် ခန့်မှန်းခြေ ကုန်ကျစရိတ်ကို အကြမ်းဖျင်း ပြသထားသည်။
| အဆင့် | စုစုပေါင်း ခန့်မှန်းခြေ (ကျပ်) | အဓိက စရိတ် |
|---|---|---|
| Idea / Validation | 3 သန်းအောက် | မှတ်ပုံတင်ခ၊ ဈေးကွက် စမ်းသပ်မှု |
| MVP / Launch | 5 – 15 သန်း | ထုတ်ကုန် တည်ဆောက်မှု၊ ရုံးခန်း၊ marketing |
| Growth | 20 သန်းနှင့် အထက် | ဝန်ထမ်း တိုးချဲ့မှု၊ ကြော်ငြာ၊ လုပ်ငန်း ချဲ့ထွင်မှု |
မတည်ငွေ အနည်းဆုံး သတ်မှတ်ချက် မရှိခြင်းက ရန်ကုန်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ စတင်ရ လွယ်ကူဆုံး ဈေးကွက် တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။
ကုန်ကျစရိတ် လျှော့ချရန် လက်တွေ့ နည်းလမ်းများ
စရိတ်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချနိုင်သော နည်းလမ်း များစွာ ရှိသည်။ အောက်ပါ နည်းလမ်းများသည် အစပိုင်း startup အများစုအတွက် လက်တွေ့ ကျသည်။
- ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်းအစား co-working space သို့မဟုတ် အိမ်မှ အလုပ်လုပ်ခြင်းဖြင့် ငှားခ ချွေတာပါ။
- အစပိုင်းတွင် ဝန်ထမ်း အပြည့် ခန့်ထားမည့်အစား freelancer သို့မဟုတ် part-time ဖြင့် စတင်ပါ။
- အခမဲ့ သို့မဟုတ် open-source software များ (ဥပမာ Google Workspace ၏ အခမဲ့ အဆင့်) ကို အသုံးပြုပါ။
- ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို ကိုယ်တိုင် MyCO မှ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အကြံပေးခ ချွေတာပါ။
- Marketing ဘတ်ဂျက်ကို သေးငယ်စွာ စတင်၍ ရလဒ် အကောင်းဆုံး လမ်းကြောင်းကိုသာ တိုးချဲ့ပါ။
Startup ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် support ရရှိနိုင်သော အရင်းအမြစ်များကို ပိုမို နားလည်လိုပါက ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ လမ်းညွှန်ကို ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ Incubator နှင့် accelerator အစီအစဉ်များတွင် ပါဝင်ခြင်းဖြင့် နေရာ၊ mentorship နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ရန်ပုံငွေပါ ရရှိနိုင်သဖြင့်၊ စတင်ခါစ ကုန်ကျစရိတ်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချနိုင်သည်။
မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
ရန်ကုန်မှာ startup စတင်ဖို့ အနည်းဆုံး ဘယ်လောက် ရှိရမလဲ?
တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ရုံအတွက်ဆိုလျှင် MyCO အွန်လိုင်းမှ ကျပ် 250,000 သာ လိုအပ်သည်ဟု DICA က ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် တကယ် လုပ်ငန်း လည်ပတ်ဖို့အတွက်ဆိုလျှင် website၊ marketing နှင့် အနည်းဆုံး လ နှစ်လ သုံးလစာ လည်ပတ်စရိတ် ပါ ထည့်တွက်ရန် လိုသည်။ ထို့ကြောင့် digital startup အသေးစားတစ်ခုအတွက် လက်တွေ့ စတင်ရန် ကျပ် 3 သန်းမှ 5 သန်းခန့် အနည်းဆုံး ရှိသင့်သည်ဟု ဈေးကွက် ခန့်မှန်းချက်များက ဆိုသည်။ ဝန်ထမ်း ခန့်ထားပြီး ရုံးခန်း ငှားမည်ဆိုပါက ဤပမာဏသည် ပိုမြင့်လာမည် ဖြစ်သည်။
ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ဖို့ ဘယ်လောက် ကြာပြီး ဘယ်လောက် ကုန်ကျသလဲ?
DICA ၏ MyCO အွန်လိုင်းစနစ်ဖြင့် ပြုလုပ်ပါက မှတ်ပုံတင်ခမှာ ကျပ် 250,000 ဖြစ်သည်။ စာရွက်စာတမ်း ပြည့်စုံ၍ မှန်ကန်ပါက အတည်ပြုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သည် များသောအားဖြင့် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ပြီးစီးတတ်သည်။ အွန်လိုင်းမှ တိုက်ရိုက် ဖြည့်သွင်းနိုင်သဖြင့် ရုံးသို့ ကိုယ်တိုင် သွားရန် မလိုဘဲ၊ သွားလာစရိတ်နှင့် အချိန်ကို ချွေတာနိုင်သည်။ တံဆိပ်တုံးနှင့် စာရွက်စာတမ်း ပြင်ဆင်ခ အနေဖြင့် ထပ်ဆောင်း ကျပ် တစ်သိန်းခန့် ကုန်ကျနိုင်ပြီး၊ အကြံပေး ငှားရမ်းပါက စရိတ် ပိုများလာမည် ဖြစ်သည်။
မတည်ငွေ အနည်းဆုံး သတ်မှတ်ချက် ရှိသလား?
Myanmar Companies Law 2017 အရ ပြည်တွင်း ကုမ္ပဏီများအတွက် အနည်းဆုံး မတည်ငွေ သတ်မှတ်ချက် မရှိတော့ပါ။ ဆိုလိုသည်မှာ ဘဏ်အကောင့်ထဲ ငွေ သိန်းရာချီ ထည့်ပြထားရန် မလိုဘဲ ကုမ္ပဏီ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ဤပြောင်းလဲမှုသည် ယခင် ဥပဒေဟောင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လုပ်ငန်းရှင်ငယ်များအတွက် ကြီးမားသော သက်သာမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပါဝင်သော အချို့ လုပ်ငန်းအမျိုးအစားများတွင် ကဏ္ဍအလိုက် သီးခြား စည်းကမ်းချက်များ ရှိနိုင်သဖြင့်၊ ကိုယ့်လုပ်ငန်း အမျိုးအစားအတွက် သီးသန့် စစ်ဆေးသင့်သည်။
Co-working space သုံးတာ ရုံးခန်း ငှားတာထက် တကယ် သက်သာသလား?
အစပိုင်း startup အများစုအတွက် co-working space သည် ပိုမို သက်သာသည်။ Hot desk တစ်လုံးအတွက် လစဉ်ကြေးသည် ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်း ငှားခထက် များစွာ နိမ့်ကျပြီး၊ အင်တာနက်၊ လျှပ်စစ်၊ မီတင် အခန်းနှင့် ရေသန့် ကဲ့သို့ အသုံးစရိတ်များ ပါဝင်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် တစ်နှစ်စာ ငှားခ ကြိုတင် ပေးချေရန် မလိုသဖြင့် ငွေသား လည်ပတ်မှုကို သက်သာစေသည်။ သို့သော် အဖွဲ့ဝင် ၅ ဦးအထက် ရှိလာပါက သို့မဟုတ် ဖောက်သည် လက်ခံရန် သီးသန့် နေရာ လိုအပ်လာပါက၊ ပုဂ္ဂလိက ရုံးခန်း တစ်ခုက ပိုသင့်တော်လာနိုင်သည်။
နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦး ရန်ကုန်မှာ startup ထောင်လို့ ရသလား?
ရသည်။ Myanmar Companies Law 2017 အရ နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦးသည် ကုမ္ပဏီ ပိုင်ဆိုင်မှု 35% အထိ ထားရှိ၍ ထို ကုမ္ပဏီကို ပြည်တွင်း ကုမ္ပဏီ အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၁၀၀% နိုင်ငံခြား ပိုင်ဆိုင်မှုဖြင့်လည်း မှတ်ပုံတင်နိုင်သော်လည်း၊ အချို့ ကဏ္ဍများတွင် ကန့်သတ်ချက်များ ရှိနိုင်သည်။ မှတ်ပုံတင်ခ အခြေခံမှာ ပြည်တွင်း ကုမ္ပဏီနှင့် အတူတူ ဖြစ်သော်လည်း၊ နိုင်ငံခြားသားများအတွက် ဗီဇာ၊ နေထိုင်ခွင့်နှင့် ဆက်စပ် ဥပဒေ အကြံပေးခ စသည့် ထပ်ဆောင်း ကုန်ကျစရိတ်များ ရှိတတ်သဖြင့်၊ စုစုပေါင်း ဘတ်ဂျက်မှာ ပြည်တွင်းသားများထက် ပိုမြင့်လေ့ ရှိသည်။
ကုန်ကျစရိတ်ထဲမှာ လူတွေ မကြာခဏ မေ့လေ့ရှိတဲ့ စရိတ်တွေ ဘာတွေလဲ?
အဖြစ်များဆုံး မေ့လေ့ရှိသော စရိတ်များမှာ generator လောင်စာ၊ နှစ်ပတ်လည် ကုမ္ပဏီ အစီရင်ခံစာ တင်သွင်းခ၊ အခွန်၊ banking အခကြေးငွေနှင့် software subscription တို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ရုံးခန်း ငှားခ တစ်နှစ်စာ ကြိုတင် ပေးချေရခြင်း၊ ဝန်ထမ်း ဆုကြေး၊ နှင့် မမျှော်လင့်ထားသော ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှု စရိတ်များကိုလည်း များသောအားဖြင့် လျော့တွက်တတ်ကြသည်။ ဤ မမြင်ရသော စရိတ်များက စုစုပေါင်း ဘတ်ဂျက်ကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်နိုင်သဖြင့်၊ ဘတ်ဂျက်၏ 10% မှ 15% ခန့်ကို အရန် သိမ်းထားသင့်သည်။
Startup ကို ဘတ်ဂျက် နည်းနည်းနဲ့ တစ်ယောက်တည်း စလို့ ရသလား?
ရသည်။ Solo founder များစွာသည် အိမ်မှ အလုပ်လုပ်ခြင်း၊ အခမဲ့ software များ သုံးခြင်းနှင့် ကိုယ်တိုင် မှတ်ပုံတင်ခြင်းဖြင့် ကုန်ကျစရိတ်ကို အနည်းဆုံးအဖြစ် ထိန်းသိမ်းကြသည်။ Service-based သို့မဟုတ် digital လုပ်ငန်း တစ်ခုကို ကျပ် သိန်း ၂၀ မှ ၃၀ အောက်ဖြင့် စတင်နိုင်သည်။ သို့သော် ဘတ်ဂျက် နည်းခြင်းသည် တိုးတက်မှု နှေးကွေးစေနိုင်ပြီး၊ ထုတ်ကုန် တည်ဆောက်မှု သို့မဟုတ် marketing အတွက် နောက်ပိုင်းတွင် ထပ်မံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန် လိုအပ်လာတတ်သည်။ အရေးကြီးဆုံးမှာ ဈေးကွက် တကယ် လိုအပ်မှု ရှိမရှိကို ကုန်ကျစရိတ် နည်းနည်းဖြင့် အရင် စမ်းသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Startup ဘတ်ဂျက်အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်းနှင့် ရွေးချယ်စရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်
ဘတ်ဂျက် တွက်ချက်ပြီးတိုင်း နောက်ထပ် မေးခွန်းတစ်ခု ပေါ်လာသည်။ ဒီကုန်ကျစရိတ်ကို ဘယ်ကနေ ရှာမလဲ ဆိုသည့် မေးခွန်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်က Startup အများစုသည် ကိုယ်ပိုင်ငွေ (bootstrapping) ဖြင့်သာ စတင်ကြသည်။ Phandeeyar ၏ Myanmar Tech Startup Report 2023 အရ ရန်ကုန်အခြေစိုက် နည်းပညာ Startup ၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ပထမနှစ်တွင် တည်ထောင်သူ၏ ကိုယ်ပိုင်ရင်းနှီးငွေနှင့် မိသားစု၊ မိတ်ဆွေ ထောက်ပံ့ငွေကိုသာ အသုံးပြုသည်ဟု ဆိုသည်။
အရင်းအနှီး ရှာဖွေရာတွင် ရွေးချယ်စရာ အဓိက သုံးမျိုး ရှိသည်။ ပထမ နည်းလမ်းမှာ Accelerator နှင့် ပြိုင်ပွဲများ ဖြစ်သည်။ Phandeeyar Accelerator၊ Nexus Startup Hub နှင့် Seedstars Yangon ကဲ့သို့ အစီအစဉ်များသည် mentorship နှင့်အတူ စတင်ထောက်ပံ့ငွေ ပေးလေ့ရှိသည်။ ဒုတိယ နည်းလမ်းမှာ ဘဏ်ချေးငွေ ဖြစ်ပြီး CB Bank နှင့် KBZ Bank တို့၏ SME loan များကို သုံးနိုင်သည်။ Central Bank of Myanmar ၏ 2023 ပြင်ဆင်ချက်အရ ဘဏ်ချေးငွေ အများဆုံး အတိုးနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ၁၄.၅ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ တတိယ နည်းလမ်းမှာ နိုင်ငံတကာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်ပြီး DaNa Facility (UK aid) နှင့် Nexus ကဲ့သို့ ကွန်ရက်များမှ တစ်ဆင့် ချိတ်ဆက်ရသည်။
| ရွေးချယ်စရာ | ပုံမှန် ပမာဏ | အားသာချက် | အားနည်းချက် |
|---|---|---|---|
| Bootstrapping | ကိုယ်ပိုင် အရင်းအနှီးအလိုက် | ပိုင်ဆိုင်မှု အပြည့်ထိန်းနိုင် | တိုးတက်မှု နှေးကွေး |
| Accelerator | ၅,၀၀၀ မှ ၂၀,၀၀၀ ဒေါ်လာ | Mentorship ပါဝင် | ဝင်ခွင့် ပြိုင်ဆိုင်မှု မြင့် |
| SME ဘဏ်ချေးငွေ | လိုအပ်ချက်အလိုက် | ပိုင်ဆိုင်မှု မဆုံးရှုံး | အာမခံ လိုအပ်၊ အတိုး ၁၄.၅% |
| VC / Angel | ၂၅,၀၀၀ ဒေါ်လာ အထက် | ပမာဏ ကြီး | ရှယ်ယာ ပေးရ |
အကြံပြုချက်မှာ အစောပိုင်း အဆင့်တွင် bootstrapping ဖြင့် product-market fit ကို သက်သေပြပြီးမှ Accelerator သို့မဟုတ် VC ထံ ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ရှယ်ယာ ပေးရမှု နည်းပြီး စရိတ်ထိန်းချုပ်မှု ပိုကောင်းသည်။
လက်တွေ့ ဥပမာ: ရန်ကုန်က SaaS Startup တစ်ခု၏ ၆ လ ဘတ်ဂျက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်
သီအိုရီထက် ကိန်းဂဏန်း အစစ်ကို ကြည့်လျှင် ပိုရှင်းသည်။ ဤနေရာတွင် ရန်ကုန်မြို့လယ်တွင် တည်ထောင်သော လူနှစ်ဦးပါ SaaS Startup တစ်ခုကို နမူနာအဖြစ် တွက်ပြပါမည်။ ၎င်းတို့သည် Hledan ရှိ co-working space တစ်ခုတွင် နေရာယူပြီး၊ developer တစ်ဦးနှင့် တည်ထောင်သူ တစ်ဦးဖြင့် စတင်သည်။ ပန်းတိုင်မှာ လအလိုက် runway ကို တွက်ချက်ပြီး ဘယ်အချိန်တွင် ဝင်ငွေ ရရှိရမည်ကို သိရှိရန် ဖြစ်သည်။
- Co-working နှစ်နေရာ: တစ်လ ၂၀၀,၀၀၀ ကျပ်
- Developer လစာ (၁ ဦး): တစ်လ ၉၀၀,၀၀၀ ကျပ်
- Cloud (AWS/DigitalOcean) နှင့် software: တစ်လ ၁၅၀,၀၀၀ ကျပ်
- အင်တာနက်၊ မီး၊ အထွေထွေ: တစ်လ ၁၀၀,၀၀၀ ကျပ်
- Marketing (Facebook Ads စမ်းသပ်ခြင်း): တစ်လ ၂၀၀,၀၀၀ ကျပ်
ဤအတိုင်းဆိုလျှင် တစ်လ လည်ပတ်စရိတ်မှာ ၁,၅၅၀,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ပထမလတွင် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းအတွက် DICA သတ်မှတ်ထားသော အခကြေးငွေ ၂၅၀,၀၀၀ ကျပ် (DICA 2023 အခကြေးငွေ ဇယားအရ) နှင့် laptop၊ ဖြုန်းစရိတ် တစ်ကြိမ်စာ ၂,၀၀၀,၀၀၀ ကျပ် ပါဝင်သည်။ ၆ လ စုစုပေါင်း ကုန်ကျစရိတ်မှာ (၁,၅၅၀,၀၀၀ × ၆) အပေါ် တစ်ကြိမ်စာ ၂,၂၅၀,၀၀၀ ကျပ် ပေါင်းထည့်ကာ ၁၁,၅၅၀,၀၀၀ ကျပ် ခန့် ဖြစ်လာသည်။
ဤနေရာတွင် သင်ခန်းစာမှာ runway တွက်နည်း ဖြစ်သည်။ စတင်ချိန်တွင် ၁၂,၀၀၀,၀၀၀ ကျပ် အရင်းအနှီး ရှိလျှင် ဝင်ငွေ မရှိသေးသည့်တိုင် ၆ လ ၇ ပတ်ခန့် ခံနိုင်သည်။ World Bank ၏ Myanmar Economic Monitor (ဒီဇင်ဘာ 2023) တွင် ဖော်ပြသော ၁၈ ရာခိုင်နှုန်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့် runway တွက်ရာတွင် နောက်ဆုံး လများ၏ စရိတ်ကို ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း buffer ထည့်တွက်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် ဤ Startup သည် marketing စရိတ်ကို ၄ လမြောက်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းကာ runway ကို ၈ လအထိ တိုးချဲ့နိုင်ခဲ့သည်။ ဤနည်းဖြင့် ကနဦး ဖောက်သည် ၁၀ ဦး ရရှိမှသာ Facebook Ads ကို စတင်အသုံးပြုခြင်းက ပိုထိရောက်သည်ကို တွေ့ရသည်။
ဘဏ်အကောင့်နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ငွေပေးချေမှု စနစ် တည်ဆောက်ခြင်း ကုန်ကျစရိတ်
Startup တစ်ခု မှတ်ပုံတင်ပြီးသည်နှင့် ပထမဆုံး လုပ်ဆောင်ရမည့်အရာမှာ ကုမ္ပဏီအမည်ဖြင့် ဘဏ်အကောင့် (Corporate Account) ဖွင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် KBZ Bank, AYA Bank, CB Bank နှင့် Yoma Bank တို့သည် SME အကောင့်ဝန်ဆောင်မှု အဓိက ပေးနေသူများ ဖြစ်ပြီး၊ Central Bank of Myanmar (CBM 2025) လမ်းညွှန်ချက်အရ ကုမ္ပဏီ အကောင့်ဖွင့်ရန် DICA မှ ထုတ်ပေးသော Form 6, Form 26, ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်လက်မှတ်နှင့် Director များ၏ NRC မိတ္တူ လိုအပ်သည်။
လက်တွေ့ အဆင့်ဆင့်မှာ ပထမဦးစွာ ဘဏ်ခွဲတွင် KYC စိစစ်ခြင်း ပြုလုပ်ရပြီး ၂ ရက်မှ ၇ ရက်အတွင်း အတည်ပြုပေးသည်။ အနည်းဆုံး အပ်ငွေ (Minimum Balance) အဖြစ် KBZ Bank Business Account တွင် ကျပ် ၅၀၀,၀၀၀ ထားရှိရန် လိုအပ်သည် (KBZ Bank 2025)။ ထို့နောက် ဝန်ထမ်းလစာ ပေးချေရန် Payroll service နှင့် online banking token အတွက် တစ်နှစ်လျှင် ကျပ် ၅၀,၀၀၀ ဝန်းကျင် ကုန်ကျသည်။
Online ရောင်းချသူများအတွက် Payment Gateway ချိတ်ဆက်ခြင်းသည် နောက်ထပ် အရေးကြီးသော အဆင့် ဖြစ်သည်။ Myanmar Payment Union (MPU) နှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ခြင်း သို့မဟုတ် 2C2P, Citizens Pay ကဲ့သို့ aggregator များမှတစ်ဆင့် ချိတ်နိုင်သည်။ ဝန်ဆောင်ခ နှိုင်းယှဉ်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
| စနစ် | Setup ကုန်ကျစရိတ် | Transaction Fee |
|---|---|---|
| MPU တိုက်ရိုက် | ကျပ် ၃၀၀,၀၀၀ ခန့် | ၁.၅% |
| 2C2P Aggregator | အခမဲ့ မှ ကျပ် ၁၅၀,၀၀၀ | ၂.၅% မှ ၃.၅% |
| KBZPay / WavePay QR | အခမဲ့ | ၀% မှ ၁% |
Wave Money 2025 အစီရင်ခံစာအရ ရန်ကုန်ရှိ စားသောက်ဆိုင်နှင့် retail Startup ၇၀% ကျော်သည် QR-based ငွေပေးချေမှုကို အသုံးပြုနေပြီး ဖြစ်ရာ၊ အစပိုင်း Startup များအတွက် မြင့်မားသော setup fee မလိုသည့် KBZPay နှင့် WavePay QR ဖြင့် စတင်ခြင်းသည် အကုန်အကျ အသက်သာဆုံး ရွေးချယ်မှု ဖြစ်သည်။
လျှပ်စစ်မီး၊ Backup စွမ်းအင်နှင့် အင်တာနက် အခြေခံအဆောက်အအုံ စရိတ်
ရန်ကုန်တွင် Startup တစ်ခု လည်ပတ်ရာတွင် အခြားနိုင်ငံများနှင့် မတူသော ထူးခြားသည့် ကုန်ကျစရိတ်တစ်ခုမှာ မီးပြတ်တောက်မှုကြောင့် Backup စွမ်းအင်အတွက် ကုန်ကျမှု ဖြစ်သည်။ Yangon Electricity Supply Corporation (YESC 2025) အချက်အလက်အရ ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တွင် နေ့စဉ်ပျမ်းမျှ ၄ နာရီမှ ၈ နာရီအထိ မီးပြတ်တောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရုံးခန်းအများစုသည် Generator သို့မဟုတ် Inverter စနစ်ကို မဖြစ်မနေ တပ်ဆင်ထားရသည်။
လျှပ်စစ်ခနှုန်းမှာ YESC 2025 အရ စီးပွားရေးသုံးအဖြစ် တစ်ယူနစ်လျှင် ကျပ် ၁၂၅ မှ ၁၈၀ အထိ ဖြစ်သည်။ ဝန်ထမ်း ၁၀ ဦးခန့်ရှိသော ရုံးခန်းတစ်ခုအတွက် လစဉ် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ကုန်ကျစရိတ်နှင့် Backup စရိတ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ခန့်မှန်းနိုင်သည်။
| အရာ | တစ်ကြိမ်တည်း ကုန်ကျစရိတ် | လစဉ် ကုန်ကျစရိတ် |
|---|---|---|
| YESC လျှပ်စစ်မီး | မီတာ ကျပ် ၂၀၀,၀၀၀ | ကျပ် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၃၀၀,၀၀၀ |
| Inverter + Battery | ကျပ် ၁,၅၀၀,၀၀၀ ခန့် | ကျပ် ၂၀,၀၀၀ (ပြုပြင်) |
| Diesel Generator (5kVA) | ကျပ် ၃,၅၀၀,၀၀၀ ခန့် | ဆီဖိုး ကျပ် ၁၅၀,၀၀၀+ |
အင်တာနက်အတွက် MPT, Ooredoo နှင့် ATOM တို့၏ Fiber (FTTH) လိုင်းများကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ Ooredoo 2025 စျေးနှုန်းအရ စီးပွားရေးသုံး Fiber လိုင်း (30Mbps) တစ်လ ကျပ် ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင် ဖြစ်သည်။ Tech Startup များအနေဖြင့် လိုင်းပြတ်တောက်မှု အန္တရာယ်ကို လျှော့ချရန် ကုန်ကျသူ နှစ်ဦးထံမှ လိုင်းနှစ်ခု (dual ISP) ထားရှိလေ့ ရှိသည်။
လက်တွေ့ အကြံပြုချက်အနေဖြင့်၊ အစောပိုင်း Startup များသည် Generator အကြီးစား မဝယ်ဘဲ Inverter စနစ်ဖြင့် စတင်ကာ၊ မီးအလုံအလောက်ရရှိသော Co-working space (ဥပမာ Phandeeyar, Seedstars) တွင် နေရာယူခြင်းဖြင့် ဤ အခြေခံအဆောက်အအုံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို လုံးဝ ရှောင်ရှားနိုင်သည်။
Related Reading
- ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ
- ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
- ရန်ကုန် Startup ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေ လမ်းညွှန်
- ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား
- ရန်ကုန် Startup တွေ ရင်ဆိုင်ရသော စိန်ခေါ်မှု ၁၀ ခုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း
- ရန်ကုန် Startup အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်း လမ်းညွှန်
- ရန်ကုန် Startup အောင်မြင်ရန် လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ၁၅ ချက်
- ရန်ကုန် vs ဘန်ကောက် vs စင်ကာပူ Startup Ecosystem နှိုင်းယှဉ်ချက်
- ရန်ကုန်မှာ Startup တစ်ခု စတင်နည်း: အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့လမ်းညွှန်
- Impact Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Co-working နှင့် Community ဝန်ဆောင်မှု
- Nexlabs သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန် Digital Startup ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အောင်မြင်မှု
- Phandeeyar Accelerator သုံးသပ်ချက်: Startup တွေအတွက် ထိုက်တန်ပါသလား
- Project Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Startup Workspace အတွေ့အကြုံ
- Seedstars Yangon Program သုံးသပ်ချက်: Founder များအတွက် တန်ဖိုး
- Wave Money သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန်မှ Fintech Startup အောင်မြင်ပုံ
ရင်းမြစ်များ (Sources)
- DICA / MyCO – မြန်မာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင် စနစ် – https://www.myco.dica.gov.mm
- DICA – မြန်မာ ကုမ္ပဏီ ဥပဒေ 2017 နှင့် မှတ်ပုံတင်ရေး အချက်အလက် – https://www.dica.gov.mm
- World Bank – မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အချက်အလက်နှင့် ညွှန်းကိန်းများ – https://data.worldbank.org/country/myanmar
- Asian Development Bank – မြန်မာ့ စီးပွားရေး အခြေအနေ သုံးသပ်ချက် – https://www.adb.org/countries/myanmar/economy
- Wikipedia – Economy of Myanmar (မြန်မာ့ စီးပွားရေး အကြောင်း ခြုံငုံ ဖော်ပြချက်) – https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Myanmar
ရန်ကုန်မြို့၏ ကော်ဖီယဉ်ကျေးမှု – Third Wave Coffee မှ ရိုးရာလက်ဖက်ရည်ဆိုင်အထိ
