ရန်ကုန်မှာ Startup တစ်ခု စတင်နည်း: အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့လမ်းညွှန်

ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ Doing Business 2020 အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာနိုင်ငံသည် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း လွယ်ကူစွာ လုပ်ဆောင်နိုင်မှု အညွှန်းကိန်းတွင် နိုင်ငံပေါင်း ၁၉၀ အနက် အဆင့် ၁၆၅ တွင် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ ဤကိန်းဂဏန်းက ရန်ကုန်မြို့တွင် startup တစ်ခု စတင်ရန် အတားအဆီးများ ရှိနေသေးကြောင်း ဖော်ပြနေသော်လည်း၊ ၂၀၁၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း မြန်မာ့ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေ အသစ်နှင့် အွန်လိုင်း မှတ်ပုံတင်စနစ်တို့ ပေါ်ထွန်းလာပြီးနောက် အခြေအနေက သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ယနေ့ ရန်ကုန်တွင် ကုမ္ပဏီ တစ်ခုကို အင်တာနက်ပေါ်မှ တစ်ရက်အတွင်း မှတ်ပုံတင်နိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။

ဤလမ်းညွှန်သည် စိတ်ကူးတစ်ခုမှ စတင်ကာ ကုမ္ပဏီ တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ခြင်း၊ ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေခြင်းနှင့် အဖွဲ့ တည်ဆောက်ခြင်းအထိ အဆင့်ဆင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရန်ကုန်၏ startup အသိုက်အဝန်း တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံ နားလည်လိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ လမ်းညွှန်ကို အရင်ဖတ်ရှုနိုင်ပြီး၊ ဤနေရာတွင်မူ “ဘယ်လို စတင်ရမလဲ” ဆိုသည့် လက်တွေ့ အဆင့်များကို အာရုံစိုက် ရှင်းပြသွားမည် ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန် startup အခင်းအကျင်း အကျဉ်းချုပ်

ရန်ကုန်၏ နည်းပညာ startup လှိုင်းသည် ၂၀၁၃ မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဆက်သွယ်ရေး ကဏ္ဍ ဖွင့်လှစ်ချိန်မှ စတင် အရှိန်ရလာခဲ့သည်။ Wikipedia ၏ မြန်မာ ဆက်သွယ်ရေး မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် Telenor နှင့် Ooredoo တို့ လိုင်စင်ရရှိပြီးနောက် SIM ကတ် ဈေးနှုန်းသည် ယခင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ရာဂဏန်းမှ ကျပ် ၁,၅၀၀ ခန့်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဤဈေးနှုန်း ကျဆင်းမှုက မို�‌ဘိုင်း အင်တာနက် အသုံးပြုသူ အရေအတွက်ကို ရုတ်တရက် မြင့်တက်စေခဲ့ပြီး၊ ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှု startup များအတွက် ဈေးကွက် တစ်ခုကို ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။

ထိုကာလအတွင်း Phandeeyar၊ Impact Hub Yangon နှင့် အခြား co-working space များ ပေါ်ထွန်းလာကာ နည်းပညာ လုပ်သားများ စုဝေးနိုင်သည့် ဗဟိုနေရာများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤသမိုင်းကြောင်းကို အသေးစိတ် လေ့လာလိုပါက ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား ကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ အရေးကြီးဆုံး ပြောင်းလဲမှုမှာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေ ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းက လုပ်ငန်း မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို ပိုမို ရိုးရှင်းစေခဲ့သည်။

Startup မစတင်မီ ပြင်ဆင်ရမည့် အခြေခံ အချက်များ

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ရန် အလျင်စလို မပြေးခင်၊ သင်၏ စိတ်ကူးက ဖြေရှင်းပေးမည့် ပြဿနာ ရှိ-မရှိ စစ်ဆေးသင့်သည်။ အောင်မြင်သော startup အများစုသည် ဈေးကွက်တွင် တကယ်ရှိနေသော လိုအပ်ချက် တစ်ခုကို ဖြေရှင်းပေးခြင်းမှ စတင်ကြသည်။ ဖောက်သည် ဖြစ်လာနိုင်သူ အနည်းဆုံး လူ ၂၀ မှ ၃၀ ကို တိုက်ရိုက် မေးမြန်းခြင်းသည် ဈေးကွက်သုတေသန၏ အကောင်းဆုံး ပထမ ခြေလှမ်း ဖြစ်သည်။

ပြင်ဆင်မှု အဆင့်တွင် ဆုံးဖြတ်ရမည့် အဓိက အချက်များ ရှိသည်။ ဦးစွာ၊ သင် ဖြေရှင်းမည့် ပြဿနာနှင့် ပစ်မှတ် ဖောက်သည်ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ပါ။ ထို့နောက် အနည်းဆုံး လုပ်ဆောင်နိုင်သော ထုတ်ကုန် (Minimum Viable Product) တစ်ခုကို ဖန်တီးပါ။ နောက်ဆုံးတွင် ဝင်ငွေ ဘယ်လို ရရှိမည်ဆိုသည့် business model ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ချမှတ်ပါ။ ကိုယ်ပိုင် အမှတ်တံဆိပ် တစ်ခု တည်ဆောက်ပုံ နမူနာအဖြစ် ကိုယ်ပိုင် ဖက်ရှင် Brand တစ်ခု မြန်မာမှာ စတင်တည်ထောင်နည်း တွင် ဖော်ပြထားသော အဆင့်များကလည်း မည်သည့် လုပ်ငန်းအတွက်မဆို အသုံးဝင်သည်။

ဘဏ္ဍာရေး ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင်၊ ပထမ ၆ လမှ ၁၂ လအတွက် လည်ပတ်ရန်ပုံငွေ မည်မျှ လိုအပ်မည်ကို တွက်ချက်ထားသင့်သည်။ ရုံးခန်း ငှားရမ်းခ၊ လစာ၊ နည်းပညာ စရိတ်နှင့် မှတ်ပုံတင်ခ အားလုံးကို စာရင်း ပြုစုပါ။ ဤပြင်ဆင်မှုသည် နောက်ပိုင်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများနှင့် စကားပြောဆိုရာတွင် သင့်အား ယုံကြည်မှု ရစေသည်။

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်း အဆင့်ဆင့် (DICA / MyCO)

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (DICA) က ကြီးကြပ်သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင် အာဏာသက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ ထိုနေ့မှ စတင်၍ မှတ်ပုံတင်ခြင်း အားလုံးကို MyCO (Myanmar Companies Online) အွန်လိုင်း စနစ်မှတစ်ဆင့် ဆောင်ရွက်ရသည်ဟု DICA က ဖော်ပြထားသည်။ ဤစနစ်ကြောင့် ယခင် ရက်သတ္တပတ် အကြာ ကြာမြင့်သော လုပ်ငန်းစဉ်သည် ယခုအခါ နာရီပိုင်းအတွင်း ပြီးစီးနိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။

ဥပဒေ၏ အရေးပါသော ပြောင်းလဲချက် တစ်ခုမှာ ကုမ္ပဏီ တစ်ခုကို ဒါရိုက်တာ တစ်ဦးနှင့် အစုရှယ်ယာရှင် တစ်ဦးတည်းဖြင့်ပင် ဖွဲ့စည်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု DICA က အတည်ပြုထားသည်။ သို့သော် ဒါရိုက်တာ အနည်းဆုံး တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်အတွင်း အနည်းဆုံး ၁၈၃ ရက် မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူ ဖြစ်ရမည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံခြားသား အစုရှယ်ယာ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ပါဝင်သော်လည်း ထိုကုမ္ပဏီကို မြန်မာကုမ္ပဏီ အဖြစ် ဆက်လက် သတ်မှတ်ပေးသည်ဟု ဥပဒေတွင် ပါရှိသည်။

မှတ်ပုံတင်ခ နှင့် ပတ်သက်၍ DICA ၏ သတ်မှတ်ချက်အရ အွန်လိုင်းမှ ကုမ္ပဏီ ထူထောင်ခြင်း အခကြေးငွေသည် ကျပ် ၂၅၀,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ဤပမာဏတွင် အမည် ကြိုတင်ရွေးချယ်ခ မပါဝင်သေးဘဲ၊ နှစ်စဉ် တင်ပြရမည့် နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာ (Annual Return) တင်ခြင်းအတွက်လည်း သီးခြား ကြေးနှုန်း ရှိသည်။ မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် အခွန် ထမ်းဆောင်သူ မှတ်ပုံတင်ခြင်း (Taxpayer Identification Number) ကိုလည်း ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာနတွင် ဆက်လက် ဆောင်ရွက်ရမည် ဖြစ်သည်။

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေခြင်း

Startup အများစုသည် ကိုယ်ပိုင်ငွေ (bootstrapping) ဖြင့် စတင်ကြသည်။ ဤနည်းလမ်းက သင့်အား ကုမ္ပဏီ ပိုင်ဆိုင်မှု အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ခွင့် ပေးသော်လည်း၊ ကြီးထွားမှု အရှိန်ကို ကန့်သတ်နိုင်သည်။ မိသားစုနှင့် မိတ်ဆွေများထံမှ ပထမအဆင့် ရန်ပုံငွေ (seed funding) ရယူခြင်းသည် ရန်ကုန်တွင် အဖြစ်များသော ဒုတိယ ရွေးချယ်စရာ ဖြစ်သည်။

ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဘဏ္ဍာရေး အဖွဲ့အစည်းများကလည်း မြန်မာ့ စီးပွားရေး ကဏ္ဍကို ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ Asian Development Bank (ADB) နှင့် United Nations Development Programme (UNDP) တို့သည် အသေးစားနှင့် အလတ်စား စီးပွားရေးလုပ်ငန်း (SME) များအတွက် ငွေကြေးဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှု အစီအစဉ်များကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်း ၎င်းတို့၏ အစီရင်ခံစာများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ထို့အပြင် ဒေသတွင်း angel investor ကွန်ရက်များနှင့် venture capital ရန်ပုံငွေ အချို့သည်လည်း ရန်ကုန်အခြေစိုက် startup များကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပေးနေသည်။

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ ရှာဖွေရာတွင် pitch deck တစ်ခု ကောင်းမွန်စွာ ပြင်ဆင်ထားရန် အရေးကြီးသည်။ ပြဿနာ၊ ဖြေရှင်းနည်း၊ ဈေးကွက် အရွယ်အစား၊ ဝင်ငွေ ပုံစံနှင့် အဖွဲ့ အင်အားတို့ကို ၁၀ မှ ၁၂ စလိုက်ဒ်အတွင်း ရှင်းလင်းစွာ တင်ပြနိုင်ရမည်။ ဂဏန်း အချက်အလက်များကို မှန်ကန်စွာ ဖော်ပြခြင်းနှင့် တွက်ချက်မှုများကို ခိုင်လုံစွာ ထောက်ပြနိုင်ခြင်းတို့သည် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိစေသည်။

ကုန်ကျစရိတ် ခန့်မှန်းချက်နှင့် ဘတ်ဂျက်

ရန်ကုန်တွင် startup တစ်ခု စတင်ရန် ကုန်ကျမည့် စရိတ်သည် လုပ်ငန်း အမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဆော့ဖ်ဝဲ သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှု အခြေပြု startup များသည် ထုတ်လုပ်ရေး အခြေပြု လုပ်ငန်းများထက် အစ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးသည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် အခြေခံ ကုန်ကျစရိတ် အမျိုးအစားများကို ခန့်မှန်းပြသထားသည်။

ဤဇယားရှိ မှတ်ပုံတင်ခ မှလွဲ၍ ကျန် ပမာဏများသည် ပြောင်းလဲနိုင်သော ဈေးကွက် ခန့်မှန်းချက်များသာ ဖြစ်ကြောင်း သတိပြုပါ။ ဘတ်ဂျက် ရေးဆွဲရာတွင် မမျှော်လင့်ထားသော အသုံးစရိတ်များအတွက် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် အပိုထည့်ထားခြင်းသည် ပညာရှိ နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။ ကနဦး ကာလတွင် ကုန်ကျစရိတ်ကို တတ်နိုင်သမျှ နိမ့်ပါးအောင် ထိန်းသိမ်းခြင်းက ကုမ္ပဏီ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပေးသည်။

Co-working space နှင့် အသိုက်အဝန်း အရင်းအမြစ်များ

ရန်ကုန်တွင် startup တစ်ခုကို တစ်ဦးတည်း တည်ဆောက်ရန် မလိုအပ်ပါ။ Co-working space များသည် စားပွဲ နေရာ ပေးရုံသာမက၊ တူညီသော ခရီးလမ်းပေါ်ရှိ founder များနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည့် ဗဟိုနေရာများ ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကျင်းပသော workshop၊ networking event နှင့် mentorship အစီအစဉ်များက အတွေ့အကြုံ နုနယ်သေးသော founder များအတွက် အဖိုးတန် အရင်းအမြစ်များ ဖြစ်လာသည်။

သင့်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော နေရာ ရွေးချယ်ရန် ကျွန်ုပ်တို့၏ ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန် တွင် အသိုက်အဝန်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။ Mentor တစ်ဦး ရှာဖွေခြင်းသည်လည်း အလွန် အဖိုးတန်သည်။ သင့်ထက် ၅ နှစ် သို့ ၁၀ နှစ် စောပြီး ဤလမ်းကို လျှောက်ခဲ့သူ တစ်ဦး၏ အကြံဉာဏ်က မှားယွင်းမှု များစွာကို ရှောင်ရှားစေနိုင်သည်။

ကွန်ရက် တည်ဆောက်ရာတွင် founder များ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများသာမက အလားတူ စိတ်ဝင်စားမှု ရှိသော ဖန်တီးသူများနှင့်လည်း ဆက်သွယ်သင့်သည်။ ဥပမာ ဖန်တီးမှု လုပ်ငန်းများတွင် portfolio တည်ဆောက်ပုံကို ထိရောက်သော Portfolio တည်ဆောက်နည်း တွင် ဖော်ပြထားသကဲ့သို့၊ startup founder များအတွက်လည်း ကိုယ်ပိုင် အလုပ် နမူနာများ ပြသနိုင်ခြင်းသည် ယုံကြည်မှု တည်ဆောက်ရာတွင် အထောက်အကူ ဖြစ်သည်။

ဘုံစိန်ခေါ်မှုများနှင့် ဖြေရှင်းနည်း

ရန်ကုန်တွင် startup လုပ်ကိုင်ခြင်းသည် အခက်အခဲ ကင်းမဲ့သည် မဟုတ်ပါ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ Doing Business 2020 အညွှန်းကိန်းတွင် မြန်မာ အဆင့် ၁၆၅ ၌ ရှိနေခြင်းက ဆိုလိုသည်မှာ ဘဏ် ချေးငွေ ရရှိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ လျှပ်စစ်မီး မှန်မှန် မရရှိခြင်းနှင့် ဥပဒေ လိုက်နာရေး ရှုပ်ထွေးခြင်း စသည့် အတားအဆီးများ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤစိန်ခေါ်မှု တိုင်းအတွက် လက်တွေ့ ဖြေရှင်းနည်းများ ရှိသည်။

ရန်ပုံငွေ ရရှိရန် ခက်ခဲမှုကို ဖြေရှင်းရန် ကုန်ကျစရိတ် နည်းသော bootstrapping နည်းလမ်းဖြင့် စတင်ပြီး၊ ဝင်ငွေ ရလာမှ တဖြည်းဖြည်း ချဲ့ထွင်နိုင်သည်။ နည်းပညာ လုပ်သား ရှားပါးမှုကို ဖြေရှင်းရန် အွန်လိုင်း သင်တန်းများနှင့် ဒေသတွင်း bootcamp များမှ မွေးထုတ်ပေးသော လူငယ်များကို ခေါ်ယူနိုင်သည်။ အခြား ကဏ္ဍများတွင် ကြုံတွေ့ရသော စိန်ခေါ်မှုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း နမူနာများကို မြန်မာ လုပ်ငန်း စိန်ခေါ်မှုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း တွင်လည်း လေ့လာနိုင်သည်။

အရေးအကြီးဆုံး ဖြေရှင်းနည်းမှာ ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ် ရှိခြင်း (adaptability) ဖြစ်သည်။ ဈေးကွက် အခြေအနေ၊ မူဝါဒ ပြောင်းလဲမှုနှင့် ဖောက်သည် လိုအပ်ချက်များ ပြောင်းလဲလာသည့်အခါ လျင်မြန်စွာ ချိန်ညှိနိုင်သော startup များသာ ရှင်သန်လေ့ ရှိသည်။ သေးငယ်သော အဖွဲ့ တစ်ခု၏ အကြီးမားဆုံး အားသာချက်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လျင်မြန်စွာ ချမှတ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ပထမ ၉၀ ရက် လုပ်ဆောင်ရန် Checklist

သီအိုရီများ နားလည်ပြီးနောက် လက်တွေ့ ခြေလှမ်းများ လှမ်းရန် လိုအပ်သည်။ အောက်ပါ စာရင်းသည် ကုမ္ပဏီ စတင်ပြီး ပထမ သုံးလအတွင်း ဆောင်ရွက်သင့်သော အဓိက လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။

• ဖောက်သည် ဖြစ်လာနိုင်သူ အနည်းဆုံး ၂၀ ဦးကို တွေ့ဆုံ မေးမြန်းပြီး စိတ်ကူးကို အတည်ပြုပါ
• MyCO မှတစ်ဆင့် ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ပြီး Certificate ရယူပါ
• ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာနတွင် အခွန်ထမ်း မှတ်ပုံတင်ပါ
• ကုမ္ပဏီ အမည်ဖြင့် ဘဏ်အကောင့် ဖွင့်ပါ
• အနည်းဆုံး လုပ်ဆောင်နိုင်သော ထုတ်ကုန် (MVP) ကို ဖြန့်ချိပါ
• ဝင်ငွေ၊ အသုံးစရိတ်နှင့် ဖောက်သည် အရေအတွက်ကို လစဉ် မှတ်တမ်းတင်ပါ
• Co-working space သို့မဟုတ် networking event များတွင် ပါဝင်ပါ

ဤစာရင်းကို တစ်ပြိုင်နက် အကုန် လုပ်ရန် မလိုပါ။ အရေးကြီးဆုံးမှာ ဈေးကွက်တွင် တကယ် ရောင်းအား ရှိ-မရှိ စမ်းသပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ကျန် လုပ်ငန်းများကို တဖြည်းဖြည်း ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ တိုင်းတာနိုင်သော ရလဒ်များကို အခြေခံ၍ ဆုံးဖြတ်ချက် ချမှတ်ခြင်းသည် မှန်းဆချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်းထက် အမြဲ ပိုကောင်းသည်။

အမေးများသော မေးခွန်းများ (FAQ)

ရန်ကုန်မှာ ကုမ္ပဏီ တစ်ခု မှတ်ပုံတင်ဖို့ ဘယ်လောက် ကြာသလဲ?

DICA ၏ MyCO အွန်လိုင်း စနစ် မိတ်ဆက်ပြီးနောက် မှတ်ပုံတင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သည် သိသိသာသာ မြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ စာရွက်စာတမ်း အားလုံး ပြည့်စုံပါက အမည် ကြိုတင် စစ်ဆေးခြင်းမှ Certificate ရရှိသည်အထိ ပုံမှန်အားဖြင့် တစ်ရက်မှ နှစ်ရက်အတွင်း ပြီးစီးနိုင်သည်။ ယခင် ဥပဒေဟောင်း အောက်တွင် ရက်သတ္တပတ် အကြာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဤသည်မှာ ကြီးမားသော တိုးတက်မှု ဖြစ်သည်။ သို့သော် အမည် ထပ်တူ ဖြစ်နေခြင်း သို့မဟုတ် ပုံစံ ဖြည့်စွက်မှု မှားယွင်းခြင်းကြောင့် နှောင့်နှေးနိုင်သဖြင့်၊ လိုအပ်သော အချက်အလက် အားလုံးကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်ထားရန် အကြံပြုသည်။

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ဖို့ အနည်းဆုံး ဘယ်လောက် ကုန်ကျသလဲ?

DICA ၏ သတ်မှတ်ချက်အရ အွန်လိုင်းမှ ကုမ္ပဏီ ထူထောင်ခြင်း အခကြေးငွေသည် ကျပ် ၂၅၀,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ အစိုးရ သတ်မှတ်သော တရားဝင် ကြေးနှုန်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ လက်တွေ့ စတင်လည်ပတ်ရန်အတွက် ရုံးခန်း လိပ်စာ၊ ဘဏ်အကောင့်နှင့် အခြေခံ နည်းပညာ ကိရိယာများအတွက်လည်း သီးခြား ကုန်ကျမည် ဖြစ်သည်။ ဆော့ဖ်ဝဲ အခြေပြု startup တစ်ခုအတွက် အနည်းဆုံး လည်ပတ်ရန်ပုံငွေသည် ကျပ် သိန်း ၂၀ မှ ၅၀ ဝန်းကျင် ရှိနိုင်ပြီး၊ လုပ်ငန်း အမျိုးအစားအလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ဘတ်ဂျက် ရေးဆွဲရာတွင် ပထမ ၆ လစာ လည်ပတ်စရိတ်ကို ကြိုတင် ခန့်မှန်းထားသင့်သည်။

နိုင်ငံခြားသား တစ်ဦးက မြန်မာမှာ startup ထူထောင်နိုင်သလား?

၂၀၁၇ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေအရ နိုင်ငံခြားသားများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကုမ္ပဏီ ထူထောင်ခွင့် ရှိသည်။ ဥပဒေ၏ အရေးပါသော အချက်တစ်ခုမှာ နိုင်ငံခြားသား အစုရှယ်ယာ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ပါဝင်သော်လည်း ထိုကုမ္ပဏီကို မြန်မာကုမ္ပဏီ အဖြစ် ဆက်လက် သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်ဟု DICA က ဖော်ပြထားသည်။ ဤသည်က နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ ဒေသခံ partner များနှင့် ပူးပေါင်း လုပ်ကိုင်ရန် လမ်းဖွင့်ပေးသည်။ သို့သော် အချို့ လုပ်ငန်း ကဏ္ဍများတွင် ကန့်သတ်ချက်များ ရှိနိုင်သဖြင့်၊ မှတ်ပုံတင်ခြင်း မပြုမီ တရားရေး အကြံပေး တစ်ဦးနှင့် တိုင်ပင်ရန် အရေးကြီးသည်။

Startup တစ်ခုအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဘယ်လို ရှာရမလဲ?

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ရှာဖွေရာတွင် အဆင့်ဆင့် ချဉ်းကပ်ခြင်းသည် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ အများစုသည် ကိုယ်ပိုင်ငွေ သို့မဟုတ် မိသားစုနှင့် မိတ်ဆွေများထံမှ ပထမအဆင့် ရန်ပုံငွေဖြင့် စတင်ကြသည်။ လုပ်ငန်း တိုးတက်လာပြီး တိုင်းတာနိုင်သော ရလဒ်များ ရှိလာသည့်အခါ angel investor နှင့် venture capital ရန်ပုံငွေများကို ချဉ်းကပ်နိုင်သည်။ ADB နှင့် UNDP ကဲ့သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့အစည်းများသည်လည်း SME များအတွက် ပံ့ပိုးမှု အစီအစဉ်များ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ ဆွဲဆောင်ရန် အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းမှာ ဈေးကွက်တွင် တကယ် ဝယ်လိုအား ရှိကြောင်း သက်သေပြနိုင်သော ကိန်းဂဏန်းများ တင်ပြနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Co-working space သုံးခြင်းက တကယ် တန်ဖိုးရှိသလား?

founder အသစ်များအတွက် co-working space သည် စားပွဲ နေရာထက် ပိုသော တန်ဖိုး ရှိသည်။ ၎င်းသည် တူညီသော ခရီးလမ်းပေါ်ရှိ လုပ်ငန်းရှင်များ၊ mentor များနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသော partner များနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည့် အသိုက်အဝန်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကျင်းပသော event များမှ ရရှိသော အသိအမြင်နှင့် ဆက်သွယ်မှုများသည် လစဉ်ကြေးထက် များစွာ တန်ဖိုး ရှိနိုင်သည်။ သို့သော် သင့်လုပ်ငန်းသည် ဖောက်သည်နှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် တွေ့ဆုံရန် မလိုအပ်ပါက ကနဦးကာလတွင် အိမ်မှ အလုပ်လုပ်ပြီး ကုန်ကျစရိတ် ချွေတာခြင်းကလည်း သင့်လျော်နိုင်သည်။ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် သင့် ဘတ်ဂျက်နှင့် လုပ်ငန်း လိုအပ်ချက်ပေါ် မူတည်သည်။

ဘယ်လို လုပ်ငန်း အမျိုးအစားတွေက ရန်ကုန်မှာ အလားအလာ ကောင်းသလဲ?

မိုဘိုင်း အင်တာနက် အသုံးပြုသူ မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် ဝန်ဆောင်မှု အခြေပြု startup များသည် အလားအလာ ကောင်းသည်။ Wikipedia ၏ မြန်မာ ဆက်သွယ်ရေး မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၄ နောက်ပိုင်း မိုဘိုင်း ထိုးဖောက်မှုနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ဤသည်က fintech၊ e-commerce၊ logistics နှင့် digital content ကဏ္ဍများကို ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပညာရေး နည်းပညာ၊ ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေး နည်းပညာ (agritech) ကဲ့သို့ ဒေသခံ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းသော လုပ်ငန်းများသည်လည်း ဖွံ့ဖြိုးစ ဈေးကွက်တွင် နေရာ ရှိသည်။ မည်သည့် ကဏ္ဍ ရွေးချယ်သည် ဖြစ်စေ၊ တကယ်ရှိနေသော လိုအပ်ချက်ကို ဖြေရှင်းခြင်းသည် အရေးကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။

MVP တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် စျေးကွက် အတည်ပြုခြင်း (Validation)

ရန်ကုန် startup အများစုသည် ထုတ်ကုန် ပြည့်စုံအောင် တည်ဆောက်ပြီးမှ ဖောက်သည်ထံ သွားသဖြင့် ငွေနှင့် အချိန် ကုန်ကြသည်။ ဤအတွက် MVP (Minimum Viable Product) ဖြင့် အရင် စမ်းသပ်ခြင်းက ပိုလုံခြုံသည်။ ပထမ အဆင့်အနေဖြင့် ဖြေရှင်းလိုသော ပြဿနာကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ပါ။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်ရှိ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသော ဖောက်သည် ၁၅ ဦးမှ ၂၀ ဦးကို တိုက်ရိုက် တွေ့ဆုံ မေးမြန်းပါ။ Phandeeyar နှင့် Myanmar startup community များက အကြံပြုသည်မှာ ထုတ်ကုန်အကြောင်း မမေးဘဲ ဖောက်သည်၏ လက်ရှိ အခက်အခဲကိုသာ မေးရန် ဖြစ်သည်။

MVP ကို နည်းပညာ မြောက်မြားစွာ မလိုဘဲ တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဥပမာ ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှု startup တစ်ခုသည် app မဆောက်မီ Viber group နှင့် Google Form ဖြင့် အော်ဒါ လက်ခံ၍ စမ်းသပ်နိုင်သည်။ E-commerce အတွက် Facebook Page နှင့် KBZPay QR ဖြင့် ပထမ ရောင်းအား ၅၀ ကို စမ်းသပ်နိုင်သည်။ We Are Social ၏ Digital 2024 Myanmar အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာ လူဦးရေ၏ ၄၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် လူမှုကွန်ရက် သုံးစွဲသူ ဖြစ်ပြီး Facebook က အဓိက ကျသဖြင့် ဤလမ်းကြောင်းသည် စျေးကွက် အတည်ပြုရန် ထိရောက်သည်။

အတည်ပြုခြင်း အောင်မြင်/မအောင်မြင် ဆုံးဖြတ်ရန် တိုင်းတာချက် (metric) ကို ကြိုတင် သတ်မှတ်ပါ။ ဥပမာ “စမ်းသပ်သူ ၂၀ ဦးအနက် ၈ ဦးက ကြိုတင် ငွေပေးချေရန် သဘောတူလျှင် ဆက်လုပ်မည်” ဟူသော စံ ထားပါ။ Lean Startup နည်းစနစ်အရ build, measure, learn သံသရာကို တစ်ပတ်လျှင် တစ်ကြိမ် လည်ပတ်ပြီး အချက်အလက်အရ ဆုံးဖြတ်ပါ။ ရန်ကုန်တွင် ဈေးကွက် သေးငယ်သဖြင့် ဖောက်သည် တုံ့ပြန်ချက်ကို မြန်မြန် ရနိုင်ခြင်းသည် အားသာချက် ဖြစ်သည်။ အတည်မပြုနိုင်သေးသော အကြံကို ဆက်မလုပ်ဘဲ ပြောင်းလဲ (pivot) ရဲခြင်းက အရင်းအနှီး ဆုံးရှုံးမှုကို လျှော့ချပေးသည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် ငွေပေးချေမှု နှင့် ရောင်းချရေး Platform နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရန်ကုန် startup အတွက် ငွေပေးချေမှု လမ်းကြောင်း ရွေးချယ်ခြင်းသည် ရောင်းအားကို တိုက်ရိုက် ထိခိုက်သည်။ Myanmar တွင် mobile money က အလျင်အမြန် ကြီးထွားလာပြီး GSMA ၏ State of the Industry Report on Mobile Money 2023 အရ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတွင် မြန်မာသည် mobile money အသုံးပြုမှု မြင့်တက်နေသော နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်သည်။ KBZPay က သုံးစွဲသူ သန်း ၉၀ ကျော် ရှိကြောင်း KBZ Bank က ၂၀၂၂ တွင် ထုတ်ပြန်ထားပြီး Wave Money နှင့် AYA Pay တို့ကလည်း ကွန်ရက် ကျယ်ပြန့်သည်။

ရောင်းချရေး platform အတွက် အစပိုင်းတွင် Facebook Shop သို့မဟုတ် Viber ဖြင့် စတင်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် နည်းသည်။ ရောင်းအား တည်ငြိမ်လာမှသာ ကိုယ်ပိုင် website သို့မဟုတ် ရန်ကုန်အခြေစိုက် marketplace များသို့ ချဲ့ထွင်သင့်သည်။ ပို့ဆောင်ရေးအတွက် Royal Express, Ninja Van Myanmar စသည့် last-mile ဝန်ဆောင်မှုများကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ရန်ကုန်တွင်း တစ်ထုပ်လျှင် ကုန်ကျမှုနှင့် ပို့ဆောင်ချိန်ကို တွက်ချက်ပါ။ အကြံပြုချက်မှာ ငွေပေးချေမှု နည်းလမ်း တစ်ခုတည်းကို မမှီခိုဘဲ KBZPay QR အပြင် COD ကိုပါ ပေါင်းစပ် ပေးခြင်းဖြင့် ဖောက်သည် အမျိုးမျိုးကို ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ငွေပေးချေမှု လမ်းကြောင်းတိုင်းတွင် reconciliation (ငွေတိုက်ဆိုင်) လုပ်ငန်းစဉ်ကို နေ့စဉ် လုပ်ဆောင်ရန် မမေ့သင့်ပါ။

အဖွဲ့သား ခေါ်ယူခြင်းနှင့် ရန်ကုန် လစာ စံနှုန်းများ

Startup တစ်ခု၏ အရေးအကြီးဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ပထမ အဖွဲ့သားများ ခေါ်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် နည်းပညာ ကျွမ်းကျင်သူ ရှားပါးသဖြင့် developer နှင့် digital marketing လူ ခေါ်ရာတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု ပြင်းသည်။ JobNet Myanmar ၏ Salary Guide များနှင့် MyJobs.com.mm ၏ ကြော်ငြာ စာရင်းများကို ကိုးကားပြီး အောက်ပါ ခန့်မှန်း လစ ဝန်းကျင်ကို စျေးကွက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ချိန်ညှိပါ။

လစ မပြည့်စုံနိုင်သေးသော အစောပိုင်း အဆင့်တွင် equity (အစုရှယ်ယာ) ဖြင့် ဆွဲဆောင်ခြင်းကို သုံးနိုင်သည်။ Co-founder အတွက် vesting schedule ကို ၄ နှစ်, ၁ နှစ် cliff ဖြင့် ရေးဆွဲထားခြင်းသည် နိုင်ငံတကာ စံ ဖြစ်ပြီး အဖွဲ့သား စောစီးစွာ ထွက်သွားပါက ကုမ္ပဏီကို ကာကွယ်ပေးသည်။ ခေါ်ယူရာတွင် CV ထက် လက်တွေ့ စမ်းသပ်မှု (paid trial task) ကို ဦးစားပေးပါ။ ရန်ကုန်ရှိ နည်းပညာ talent များကို Phandeeyar event များ, မြန်မာ developer Facebook group များနှင့် တက္ကသိုလ် career fair များမှ ရှာဖွေနိုင်သည်။

အရေးကြီးသည်မှာ ပထမ ဝန်ထမ်း ၅ ဦးအတွင်း မှန်ကန်သော culture တည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မှန်ကန်သူ မရမချင်း လျင်မြန်စွာ မခန့်ဘဲ စောင့်ဆိုင်းသင့်သည်။ ဝန်ထမ်း ခေါ်ယူမှု မှားယွင်းခြင်းသည် အစောပိုင်း startup အတွက် အကုန်အကျ အများဆုံး အမှား ဖြစ်တတ်သည်။

လက်တွေ့ ဥပမာ: ရန်ကုန် Food Delivery Startup တစ်ခု၏ ပထမ ၆ လ

သီအိုရီကို ပိုနားလည်စေရန် ရန်ကुန်တွင် အစားအသောက် ပို့ဆောင်ရေး startup တစ်ခု၏ လုပ်ဆောင်ပုံ နမူနာကို လေ့လာကြည့်ပါ။ (ဤသည်မှာ ရန်ကုန်ရှိ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်များကို ပေါင်းစပ် ဖော်ပြထားသော သရုပ်ပြ ဥပမာ ဖြစ်သည်။) တည်ထောင်သူ နှစ်ဦးသည် မိမိ ကိုယ်ပိုင် ငွေ ၁၅၀ သိန်းဖြင့် စတင်ကာ စမ်းသပ်နယ်မြေအဖြစ် ရန်ကုန်မြို့ Sanchaung မြို့နယ် တစ်ခုတည်းကိုသာ ရွေးချယ်ခဲ့သည်။

• လ ၁ မှ ၂: Viber group နှင့် Facebook Page ဖြင့်သာ စတင်ပြီး app မဆောက်ဘဲ စားသောက်ဆိုင် ၁၀ ဆိုင်နှင့် ပူးပေါင်း။ KBZPay QR ဖြင့် ငွေလက်ခံ။
• လ ၃: နေ့စဉ် အော်ဒါ ၂၅ ခု အထိ ရောက်လာ၍ unit economics တွက်ချက်။ တစ်အော်ဒါလျှင် commission ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း ယူ၍ ပျမ်းမျှ အမြတ် MMK ၁,၂၀၀ ရရှိ။
• လ ၄: ပို့ဆောင်သူ ၅ ဦးဖြင့် ချဲ့ထွင်ပြီး Royal Express မသုံးဘဲ ကိုယ်ပိုင် rider သုံးခြင်းက မြန်ဆန်မှု ပိုကောင်းကြောင်း တွေ့ရှိ။
• လ ၅ မှ ၆: နေ့စဉ် အော်ဒါ ၈၀ ကျော်လာမှသာ ရိုးရှင်းသော mobile app ကို တည်ဆောက်။

ဤ ဥပမာမှ သင်ခန်းစာ သုံးချက် ရှိသည်။ ပထမ, မြို့နယ် တစ်ခုတည်းတွင် အာရုံစိုက်ခြင်းဖြင့် ပို့ဆောင်ရေး ကုန်ကျမှု နိမ့်ပြီး ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး မြင့်မားသည်။ ဒုတိယ, နည်းပညာ (app) ကို ရောင်းအား အတည်ပြုပြီးမှသာ တည်ဆောက်ခြင်းက ငွေ ဆုံးရှုံးမှု လျှော့ချသည်။ World Bank ၏ Myanmar Economic Monitor (December 2023) က ထောက်ပြသည့် ငွေကြေး ဖောင်းပွမှု မြင့်မားသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် cash flow ကို တင်းကြပ်စွာ ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ရှင်သန်ရေး အဓိက ဖြစ်သည်။ တတိယ, unit economics (တစ်ခုချင်း အမြတ်အစွန်း) အပေါင်း ဖြစ်အောင် အရင် သေချာစေပြီးမှ ချဲ့ထွင်ခြင်းသည် ရေရှည် တည်တံ့မှုကို ပေးသည်။ စတင်သူ အများစု ပြုတတ်သော အမှားမှာ နယ်မြေ အလွန်ကျယ်ကျယ် ချဲ့ထွင်ကာ အရည်အသွေး ထိန်းမနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

အခွန်၊ လိုင်စင်နှင့် တရားဝင် လိုက်နာရမည့် တာဝန်များ

ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ပြီးသည်နှင့် Startup အများစု မေ့လျော့တတ်သည့် အပိုင်းမှာ ဆက်လက် လိုက်နာရမည့် အခွန်နှင့် လိုင်စင်ဆိုင်ရာ တာဝန်များ ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းအခွန်ဦးစီးဌာန (IRD) နှင့် ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ပြည်ထောင်စု အခွန်အကောက် ဥပဒေအရ ကုမ္ပဏီတစ်ခု၏ အရေးကြီးဆုံး တာဝန်များကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။

လူမှုဖူလုံရေး ထည့်ဝင်ငွေတွင် အလုပ်ရှင်က ၃% နှင့် ဝန်ထမ်းက ၂%၊ စုစုပေါင်း ၅% ကို လစဉ် SSB သို့ ပေးသွင်းရသည် (လူမှုဖူလုံရေး ဥပဒေ ၂၀၁၂)။ ဝန်ထမ်း ၅ ဦးအထက် ရှိသည့် လုပ်ငန်းတိုင်း မဖြစ်မနေ မှတ်ပုံတင်ရသည်။ ထို့အပြင် လစာ ၄၈ သိန်းအထက် ဝန်ထမ်းများအတွက် ဝင်ငွေခွန်ကို တိုးတက်နှုန်းဖြင့် (၀% မှ ၂၅% အထိ) ဖြတ်တောက် ပေးသွင်းရသည်။

လုပ်ငန်းအလိုက် သီးခြား လိုင်စင်များလည်း လိုအပ်သည်။ အစားအသောက် ပို့ဆောင်ရေး သို့မဟုတ် မုန့်ဖုတ်လုပ်ငန်းအတွက် FDA (အစားအသောက်နှင့် ဆေးဝါး ကွပ်ကဲရေး ဦးစီးဌာန) ထောက်ခံချက်၊ ဆိုင်ခန်းအတွက် ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာ (YCDC) လုပ်ငန်းလိုင်စင်နှင့် e-commerce အတွက် စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ညွှန်ကြားချက်များကို လိုက်နာရသည်။ လက်တွေ့တွင် တွက်ဆရမည့် အကြံပြုချက်မှာ ပထမနှစ်အတွက် အခွန်နှင့် တရားဝင် လိုက်နာမှု ကုန်ကျစရိတ်ကို စုစုပေါင်း လည်ပတ်စရိတ်၏ ၈% မှ ၁၂% အကြားတွင် ကြိုတင် ဘတ်ဂျက် ထားသင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စာရင်းကိုင် တစ်ဦးကို လချုပ်ဖြင့် ၂ သိန်းမှ ၅ သိန်းကျပ်ဖြင့် ငှားရမ်းပြီး ဆို့စ်ကို နှောင်းပိုင်း ဒဏ်ကြေး မပေးရစေရန် လစဉ် ပုံမှန် တင်သွင်းသင့်သည်။

ရန်ကုန် စျေးကွက်တွင် ဖောက်သည် ရှာဖွေခြင်းနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် မားကက်တင်း

ရန်ကုန် Startup တစ်ခု၏ အောင်မြင်မှုသည် product ကောင်းရုံဖြင့် မလုံလောက်�’ဘဲ စျေးကွက်အတွင်းသို့ ဖောက်သည် ထိရောက်စွာ ရှာဖွေနိုင်ခြင်းအပေါ် မူတည်သည်။ မြန်မာ ဒစ်ဂျစ်တယ် စျေးကွက်သည် ကမ္ဘာ့အခြား နိုင်ငံများနှင့် မတူဘဲ Facebook လွှမ်းမိုးထားသည့် ထူးခြားသော အင်္ဂါရပ် ရှိသည်။

DataReportal ၏ Digital 2024 Myanmar အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာတွင် အင်တာနက် သုံးစွဲသူ ၂၄ သန်းခန့် (လူဦးရေ၏ ၄၄% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် အများစုသည် Facebook ကို အဓိက သတင်းနှင့် ဈေးဝယ် platform အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် “Facebook = အင်တာနက်” ဟု ထင်မြင်သူ များပြားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ရန်ကုန် Startup အများစုအတွက် Facebook Page၊ Messenger commerce နှင့် Viber Community တို့သည် website ထက်ပင် ပိုအရေးကြီးသည်။

လက်တွေ့ နည်းဗျူဟာအနေဖြင့် ပထမအဆင့်တွင် Facebook Boost ကို နေ့စဉ် ၅,၀၀၀ မှ ၁၀,၀၀၀ ကျပ်ဖြင့် သေးငယ်စွာ စမ်းသပ်ပြီး၊ ဘယ် content၊ ဘယ် ပစ်မှတ်ပရိသတ်က အကောင်းဆုံး တုံ့ပြန်သည်ကို တိုင်းတာသင့်သည်။ ဖောက်သည် တစ်ဦး ရရှိရန် ကုန်ကျစရိတ် (CAC) ကို တွက်ချက်ပြီး၊ ၎င်းကို ဖောက်သည်တစ်ဦး၏ တစ်သက်တာ တန်ဖိုး (LTV) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ မြတ်စွန်းမှု ရှိ၊ မရှိ စောင့်ကြည့်ရသည်။ ရန်ကုန်တွင် အောင်မြင်သော local brand အများစုသည် KOL micro-influencer (followers ၁ သိန်းအောက်) များကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကုန်ကျစရိတ် နည်းပြီး ယုံကြည်မှု မြင့်မားသော ရလဒ်များ ရရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။

ရန်ကုန် Startup အတွက် အရေးကြီး မက်ထရစ်များနှင့် Unit Economics တိုင်းတာခြင်း

Startup တစ်ခုကို ဦးတည်ချက်မှန်မှန် မောင်းနှင်နိုင်ဖို့ ခံစားချက်နဲ့ မဟုတ်ဘဲ ကိန်းဂဏန်းနဲ့ ဆုံးဖြတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ရန်ကုန်ဈေးကွက်မှာ စတင်သူ အများစုဟာ ရောင်းအား စုစုပေါင်း (gross revenue) တစ်ခုတည်းကိုသာ ကြည့်ပြီး အရှုံးကို မမြင်ကြပါ။ အရင်ဆုံး တွက်ရမယ့် မက်ထရစ်က Unit Economics ဖြစ်ပြီး၊ ဖောက်သည်တစ်ဦးဆီက ရရှိမယ့် တန်ဖိုး (LTV) နဲ့ ဖောက်သည်တစ်ဦး ရဖို့ ကုန်ကျမယ့် ကုန်ကျစရိတ် (CAC) ကို ခွဲခြားသိရှိဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဥပမာ Food delivery startup တစ်ခုအတွက် တွက်နည်းကို ကြည့်ရအောင်။ order တစ်ခုရဲ့ ပျမ်းမျှ တန်ဖိုး ၁၂,၀၀၀ ကျပ်၊ commission ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းဆိုရင် gross profit က ၂,၄၀၀ ကျပ် ရှိပါတယ်။ Facebook နဲ့ TikTok ad ကနေ ဖောက်သည်တစ်ဦး ရဖို့ CAC က ၄,၅၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ကုန်ကျတတ်ပါတယ်။ ဖောက်သည်တစ်ဦးက လ ၃ ကြိမ်၊ ၆ လ ဆက်မှာယူရင် LTV က ၄၃,၂၀၀ ကျပ် ဖြစ်ပြီး LTV:CAC အချိုး ၉.၆:၁ ရရှိပါတယ်။ ကမ္ဘာ့စံအရ ၃:၁ အထက်ကို ကျန်းမာတယ်လို့ သတ်မှတ်ကြတာကြောင့် ဒီနမူနာက အလားအလာ ကောင်းပါတယ်။

• Burn rate: လစဉ် အသုံးစရိတ်ထဲက ဝင်ငွေ နုတ်ပြီး ကျန်တဲ့ အရှုံးပမာဏ။ Bank account လက်ကျန်ကို burn rate နဲ့ စားရင် runway (လ) ထွက်လာပါတယ်။
• Retention / churn: ပထမလ ဝယ်ပြီး ဒုတိယလ ပြန်မဝယ်တဲ့ ရာခိုင်နှုန်း။
• Gross margin: ဝင်ငွေထဲက တိုက်ရိုက်ကုန်ကျစရိတ် နုတ်ပြီး ကျန်တဲ့ ရာခိုင်နှုန်း။

ဒီကိန်းဂဏန်းတွေကို ခြေရာခံဖို့ ကုန်ကျစရိတ်မရှိတဲ့ tool တွေ သုံးနိုင်ပါတယ်။ Google Sheets မှာ cohort table တည်ဆောက်ခြင်း၊ ဝက်ဘ်ဆိုက် traffic အတွက် Google Analytics 4 ၊ app event များအတွက် PostHog (လစဉ် event ၁ သန်းအထိ အခမဲ့) တို့ဟာ စတင်ခါစ အဖွဲ့ငယ်များအတွက် လုံလောက်ပါတယ်။ အရေးကြီးဆုံးက မက်ထရစ် ၃ ခုကိုသာ ရွေးပြီး အပတ်စဉ် တိုင်းတာဖို့ ဖြစ်ပြီး၊ မက်ထရစ် အများကြီး တစ်ပြိုင်တည်း လိုက်ကြည့်ခြင်းက ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နှေးကွေးစေပါတယ်။

လျှပ်စစ်မီး၊ အင်တာနက်နှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ စိန်ခေါ်မှုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနည်း

ရန်ကုန်မှာ startup လည်ပတ်ရာတွင် မကြာခဏ မြင်တွေ့ရတဲ့ လက်တွေ့ အတားအဆီးက လျှပ်စစ်မီး ပြတ်တောက်မှုနဲ့ အင်တာနက် တည်ငြိမ်မှု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်ထားခြင်းဟာ ဝန်ဆောင်မှု ရပ်တန့်မှု (downtime) ကို ထိန်းချုပ်ဖို့ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ World Bank (2023) ၏ အချက်အလက်အရ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လျှပ်စစ်ရရှိမှုနှုန်းဟာ ဒေသအလိုက် မညီမျှဘဲ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ မီးပျက်ခြင်းကြောင့် ကုန်ထုတ်စွမ်းအား ဆုံးရှုံးမှု မြင့်မားကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။

လက်တွေ့ ဖြေရှင်းနည်းအဆင့်ဆင့်က ဒီလိုဖြစ်ပါတယ်။ ပထမအဆင့်အနေနဲ့ co-working space မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်ပိုင်ရုံးခန်း သုံးရင် inverter သို့မဟုတ် UPS တစ်လုံး ထည့်ပါ။ ကွန်ပျူတာ ၄ လုံးနဲ့ router အတွက် 1.5 kVA inverter ဟာ ၂၅၀,၀၀၀ ကျပ်မှ ၅၀၀,၀၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ကုန်ကျပြီး မီးပြတ်ချိန် နာရီ အနည်းငယ် ဆက်အလုပ်လုပ်နိုင်ပါတယ်။ ဒုတိယအဆင့်က အင်တာနက် redundancy ဖြစ်ပြီး၊ fiber line တစ်ခုတည်းကို မမှီခိုဘဲ MPT သို့မဟုတ် ATOM mobile data ကို backup အဖြစ် ထားပါ။

တတိယအဆင့်အနေနဲ့ ကိုယ့်ဆိုက်ဒေတာကို ရုံးခန်းက local server မှာ မထားဘဲ DigitalOcean သို့မဟုတ် AWS ကဲ့သို့ cloud ပေါ်မှာ host လုပ်ပါ။ ဒါဆိုရင် ရုံးခန်း မီးပျက်ရင်တောင် ဖောက်သည်တွေက ဝက်ဘ်ဆိုက်နဲ့ app ကို ဆက်သုံးနိုင်ပါတယ်။ We Are Social နှင့် DataReportal (Digital 2024) ၏ အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာ အသုံးပြုသူ အများစုဟာ mobile data ကို အဓိက အသုံးပြုကြတာကြောင့် ကိုယ့်ထုတ်ကုန်ကို mobile-first နဲ့ data ပမာဏ နည်းအောင် ဒီဇိုင်းဆွဲခြင်းကလည်း infrastructure စိန်ခေါ်မှုကို လျှော့ချပေးပါတယ်။

Related Reading

• ရန်ကုန် Startup Ecosystem – Co-working မှ Tech Hub အထိ
• ရန်ကုန် Startup Ecosystem ဆိုတာ ဘာလဲ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup ကုမ္ပဏီ မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် ဥပဒေ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup ဇာတ်လမ်း: ၂၀၁၂ မှ ယနေ့အထိ အချိန်ဇယား
• ရန်ကုန် Startup တွေ ရင်ဆိုင်ရသော စိန်ခေါ်မှု ၁၀ ခုနှင့် ဖြေရှင်းနည်း
• ရန်ကုန် Startup အတွက် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်း လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန် Startup အောင်မြင်ရန် လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ၁၅ ချက်
• ရန်ကုန် vs ဘန်ကောက် vs စင်ကာပူ Startup Ecosystem နှိုင်းယှဉ်ချက်
• ရန်ကုန်မှာ Startup စတင်ဖို့ ကုန်ကျစရိတ်: ဘတ်ဂျက် ဖွဲ့စည်းနည်း
• Impact Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Co-working နှင့် Community ဝန်ဆောင်မှု
• Nexlabs သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန် Digital Startup ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အောင်မြင်မှု
• Phandeeyar Accelerator သုံးသပ်ချက်: Startup တွေအတွက် ထိုက်တန်ပါသလား
• Project Hub Yangon သုံးသပ်ချက်: Startup Workspace အတွေ့အကြုံ
• Seedstars Yangon Program သုံးသပ်ချက်: Founder များအတွက် တန်ဖိုး
• Wave Money သုံးသပ်ချက်: ရန်ကုန်မှ Fintech Startup အောင်မြင်ပုံ

အရင်းအမြစ်များ (Sources)

• DICA (ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန) – ကုမ္ပဏီများ ဥပဒေ ၂၀၁၇ နှင့် MyCO မှတ်ပုံတင်စနစ် – https://www.dica.gov.mm/
• World Bank (ကမ္ဘာ့ဘဏ်) – Doing Business 2020 အစီရင်ခံစာ၊ မြန်မာ အဆင့် ၁၆၅/၁၉၀ – https://www.worldbank.org/en/country/myanmar
• Wikipedia – မြန်မာ ဆက်သွယ်ရေး သမိုင်းနှင့် SIM ဈေးနှုန်း ပြောင်းလဲမှု – https://en.wikipedia.org/wiki/Telecommunications_in_Myanmar
• Asian Development Bank (ADB) – မြန်မာ SME နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ပံ့ပိုးမှု မှတ်တမ်းများ – https://www.adb.org/countries/myanmar/main
• UNDP (ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်) – မြန်မာ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီရင်ခံစာများ – https://www.undp.org/myanmar

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• dica.gov.mm
• worldbank.org
• en.wikipedia.org

ရန်ကုန်မြို့၏ ကော်ဖီယဉ်ကျေးမှု – Third Wave Coffee မှ ရိုးရာလက်ဖက်ရည်ဆိုင်အထိ